Film oparty na ksi\u0105\u017cce, kt\u00f3r\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nas zna, od pocz\u0105tku budzi\u0142 wiele kontrowersji. Skrytykowa\u0142y go r\u00f3\u017cne \u015brodowiska. Dlaczego? Obejrze\u0107 czy nie?<\/b><\/p>\n
Poni\u017cszy artyku\u0142 nie jest pr\u00f3b\u0105 oceny czy warto\u015bciowania filmu; nie jest recenzj\u0105, a jedynie przegl\u0105dem opinii. Zadaniem tego tekstu jest przedstawienie Czytelnikowi r\u00f3\u017cnych opinii na temat filmu, przypomnienie wypowiedzi re\u017cysera i stanowisk r\u00f3\u017cnych \u015brodowisk harcerskich. Niech Czytelnik ma prawo sam zdecydowa\u0107, co my\u015ble\u0107.<\/p>\n
Film nie jest tradycyjn\u0105 adaptacj\u0105, ale autorskim, wsp\u00f3\u0142czesnym komentarzem do literackiej opowie\u015bci<\/i><\/p><\/blockquote>\n
\u201e<\/em>Lewica skrytykowa\u0142a film mi\u0119dzy innymi za wzmacnianie mitycznego wizerunku bohater\u00f3w oraz\u2026 za ma\u0142o odwa\u017cne sceny erotyczne. Z kolei \u015brodowiska patriotyczne cz\u0119sto atakowa\u0142y film pod k\u0105tem zafa\u0142szowania historii, okre\u015blaj\u0105c przy tym film jako antyakowski, ha\u0144bi\u0105cy etos harcerstwa, zarzucaj\u0105c przy tym nawet antypolonizm\u201d.[1]<\/p>\n
Cho\u0107 film nosi ten sam tytu\u0142 co ksi\u0105\u017cka Aleksandra Kami\u0144skiego, warto przed jego ocen\u0105 przypomnie\u0107 opis samych tw\u00f3rc\u00f3w, w kt\u00f3rym mo\u017cna przeczyta\u0107: \u201eFilm nie jest tradycyjn\u0105 adaptacj\u0105, ale autorskim, wsp\u00f3\u0142czesnym komentarzem do literackiej opowie\u015bci\u201d. Czy to dobrze, czy \u017ale, \u017ce tytu\u0142 filmu sugeruje co\u015b innego?<\/p>\n
\u201eNie mo\u017ce dziwi\u0107 nikogo, \u017ce premiera filmu <<Kamienie na szaniec>> wzbudzi\u0142a tak wiele emocji i kontrowersji. Bo z filmem jest dok\u0142adnie tak, jak z ksi\u0105\u017ck\u0105. Jedni oczekuj\u0105, \u017ce b\u0119dzie to dobrze sprzedaj\u0105cy si\u0119 produkt, fajny film wojenny albo po prostu spos\u00f3b na nieprzeczytanie lektury szkolnej. Inni (harcerze, historycy, kombatanci) czekali na ten obraz z nadziej\u0105, \u017ce wiernie odda historyczn\u0105 prawd\u0119, uka\u017ce Szare Szeregi i ich bohater\u00f3w z odpowiedni\u0105 estym\u0105, prawdziwie, ze zrozumieniem idei harcerskiej s\u0142u\u017cby, kt\u00f3ra by\u0142a przecie\u017c motywacj\u0105, kt\u00f3ra dawa\u0142a si\u0142\u0119 do walki, z\u0142o\u017cenia ofiary najwy\u017cszej…\u201d [2]<\/p>\n
\u201e\u2013 Spodziewa\u0142 si\u0119 pan takiego zamieszania, jakie jeszcze przed premier\u0105 wywo\u0142a\u0142 pa\u0144ski film?
\n\u2013 Szczerze m\u00f3wi\u0105c, nie rozumiem tego. Wszystko zacz\u0119\u0142o si\u0119 od tego, \u017ce skrytykowa\u0142 go starszy harcmistrz, kt\u00f3ry nawet nie widzia\u0142 filmu\u201d. [3]<\/p>\nRe\u017cyser Gli\u0144ski mia\u0142 na my\u015bli Marka Podwysockiego, by\u0142ego komendanta szczepu \u201ePomara\u0144czarnia\u201d, kt\u00f3ry film oceni\u0142 jako \u201eantyharcerski, antyAK-owski, antyinteligencki\u201d. Trudno konstruktywnie krytykowa\u0107 film, je\u015bli si\u0119 go nie obejrza\u0142o. Zbada\u0142am t\u0119 spraw\u0119. Okazuje si\u0119, \u017ce Monolith Films, producent \u201eKamieni na szaniec\u201d, we wrze\u015bniu 2013 roku zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do \u015brodowisk harcerskich z pro\u015bb\u0105 o \u201ew\u0142\u0105czenie si\u0119 w promocj\u0119 filmu\u201d. [4]
\nJednak ka\u017cda pr\u00f3ba obejrzenia przez harcerzy, w tym przez przedstawicieli \u201ePomara\u0144czarni\u201d ko\u0144czy\u0142a si\u0119 odmow\u0105 ze strony producenta, kt\u00f3ry t\u0142umaczy\u0142, \u017ce pokazy filmu s\u0105 \u201eprzeznaczone wy\u0142\u0105cznie dla partner\u00f3w biznesowych i instytucji, kt\u00f3re uczestnicz\u0105 w promocji filmu\u201d. Druh Podwysocki dotar\u0142 do scenariusza filmu i na tej podstawie go skrytykowa\u0142.<\/p>\nBohaterowie<\/b><\/h3>\n
(…) trzeba zrozumie\u0107, \u017ce historia jest wieloznaczna\u2026<\/i><\/p><\/blockquote>\n
Kto czyta\u0142 ksi\u0105\u017ck\u0119 Kami\u0144skiego, ten wie, \u017ce ksi\u0105\u017cka by\u0142a pisana w szczeg\u00f3lnej sytuacji. Legenda Zo\u015bki, Alka i Rudego by\u0142a potrzebna m\u0142odym ludziom, by doda\u0107 im si\u0142y w czasie wojny. Po ’45 roku bohaterowie \u201eKamieni na szaniec\u201d przypominali kolejnym pokoleniom o warto\u015bciach takich jak braterstwo, przyja\u017a\u0144, wierno\u015b\u0107\u2026<\/p>\n
Gli\u0144ski, jak sam przyzna\u0142 w wywiadzie, chcia\u0142 bohater\u00f3w \u201eodbr\u0105zowi\u0107\u201d, sprawi\u0107, by zeszli z piedesta\u0142\u00f3w. Chcia\u0142 ich uwsp\u00f3\u0142cze\u015bni\u0107, by byli bli\u017csi dzisiejszej m\u0142odzie\u017cy. \u201eSt\u0105d te\u017c braterstwo, s\u0142u\u017cba i dyscyplina zosta\u0142y zamienione innymi warto\u015bciami \u2013 m\u0142odo\u015bci\u0105, wolno\u015bci\u0105 i przyja\u017ani\u0105. Czy s\u0142usznie? Dla poprawnego zrozumienia powie\u015bci nie. Dla wywo\u0142ania dyskusji o r\u00f3\u017cnicach pomi\u0119dzy ksi\u0105\u017ck\u0105 a filmem, jak i pomi\u0119dzy \u00f3wczesnym \u015bwiatem, a dzisiejszym wydaje si\u0119 by\u0107 korzystne.\u201d [1]<\/p>\n
\u201e\u2013 Tymczasem dziewcz\u0119ta w pa\u0144skim filmie s\u0105 \u2013 my\u015bl\u0119, \u017ce nie przesadz\u0119 \u2013 wr\u0119cz rozhisteryzowane. \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u2013 Przyznaj\u0119\u201d.
\nRe\u017cyser t\u0142umaczy to potrzeb\u0105 sztuki, warsztatu. Posta\u0107, kt\u00f3ra w filmie pokazuje si\u0119 zaledwie dwa-trzy razy, trzeba \u201ezbudowa\u0107 wyrazi\u015bcie, \u017ceby widz j\u0105 zapami\u0119ta\u0142\u201d. Sceny z pow\u015bci\u0105gliwym Zo\u015bk\u0105 re\u017cyser chcia\u0142 \u201epodkr\u0119ci\u0107\u201d mocniejsz\u0105 postaci\u0105.<\/p>\nFilm, jak ju\u017c przypomnia\u0142am na pocz\u0105tku, jest autorsk\u0105 wizj\u0105, nie za\u015b wiern\u0105 ekranizacj\u0105 ksi\u0105\u017cki. W zwi\u0105zku z tym re\u017cyser bawi\u0142 si\u0119 postaciami, przestawia\u0142 i zmienia\u0142 je tak, jak pasowa\u0142o mu w danej scenie.<\/p>\n
\u201eZabrak\u0142o przede wszystkim postaci Alka, kt\u00f3ry co prawda przewija si\u0119 jako wa\u017cna posta\u0107, ale jego czas na ekranie wydaje si\u0119 nawet mniejszy od S\u0142onia. Nale\u017cy uzna\u0107 to za b\u0142\u0105d, nie tylko bior\u0105c pod uwag\u0119 kwestie autentyczno\u015bci, ale przede wszystkim w ka\u017cdym opisie widnieje zapowied\u017a opowie\u015bci o trzech przyjacio\u0142ach, trzech g\u0142\u00f3wnych bohaterach, z kt\u00f3rych <<Alek>> praktycznie nie istnieje na ekranie\u201d.\u00a0[1]<\/p>\n
Historia wg Gli\u0144skiego<\/b><\/h3>\n
\u2013 By\u0142 pan harcerzem?
\n\u2013 By\u0142em, doszed\u0142em nawet do funkcji zast\u0119powego.<\/p><\/blockquote>\n\u201eW filmie Gli\u0144skiego jest kilka w\u0105tk\u00f3w, kt\u00f3re pokazuj\u0105 inaczej histori\u0119 najbardziej znanej akcji Szarych Szereg\u00f3w, wyra\u017aniej akcentuj\u0105 pow\u00f3d, dla kt\u00f3rych AK zgodzi\u0142a si\u0119 na ni\u0105, pokazuj\u0105 inne ofiary i bohater\u00f3w tej historii \u2013 rodzic\u00f3w g\u0142\u00f3wnych bohater\u00f3w\u201d.\u00a0[5]<\/p>\n
Re\u017cyser w wywiadzie, kt\u00f3ry mo\u017cna znale\u017a\u0107 na stronie annawitten.wordpress.com<\/a>, opowiada, \u017ce ju\u017c wcze\u015bniej mia\u0142 zamiar nakr\u0119ci\u0107 film o Powstaniu Warszawskim, jednak nie dosz\u0142o do realizacji projektu. Przypomina tak\u017ce, \u017ce jego mama by\u0142a harcerk\u0105 w Batalionie \u201eZo\u015bka\u201d i opowiada\u0142a mu \u201ete historie od lat\u201d. Re\u017cyser podkre\u015bla, \u017ce czytali z aktorami materia\u0142y historyczne, co mia\u0142o wprowadzi\u0107 ich w temat, pokaza\u0107 dylematy, kt\u00f3rych Gli\u0144ski dotkn\u0105\u0142 w filmie.<\/p>\n
Najwa\u017cniejsze dla Gli\u0144skiego by\u0142o takie pokazanie historycznych postaci, aby dla wsp\u00f3\u0142czesnego widza by\u0142y one wiarygodne. Podkre\u015bla, \u017ce nie chcia\u0142 budowa\u0107 kolejnego pomnika. Wycofanie si\u0119 profesora Grzegorza Nowika z roli konsultanta historycznego skomentowa\u0142: \u201eJego argumentacja mnie jednak nie przekonuje, bo \u2013 nie wiem, jak to powiedzie\u0107, \u017ceby to dobrze zabrzmia\u0142o \u2013 ale w sensie historycznym jestem lepszy od Nowika\u201d. Dlaczego? Gli\u0144ski t\u0142umaczy, \u017ce patrzy na histori\u0119 z \u201eperspektywy relacji osobistych, maszynopis\u00f3w, list\u00f3w, kt\u00f3re naprawd\u0119 pokazuj\u0105 ludzk\u0105 stron\u0119 tych harcerzy\u201d.<\/p>\n
\u201eProf. Nowik powiedzia\u0142 mi na przyk\u0142ad, \u017ce przysi\u0119ga wojskowa nie mog\u0142a wygl\u0105da\u0107, jak pokaza\u0142em. Oczywi\u015bcie, \u017ce nie mog\u0142a. Ale na moje pytanie: <<Jak wi\u0119c powinienem j\u0105 pokaza\u0107?>>, nie odpowiedzia\u0142\u201d.<\/p>\n
Co nas, harcerzy, tak irytuje?<\/b><\/strong><\/h3>\n
\u201eHarcerze nie maj\u0105 wobec siebie, swojej historii, swoich idei, \u017cadnego dystansu. Od lat zapominaj\u0105, \u017ce harcerstwo nie istnieje dla idei, a dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy. Re\u017cyser Gli\u0144ski za\u015b, jak ju\u017c napisa\u0142em wcze\u015bniej, odwa\u017cy\u0142 si\u0119 harcerskich bohater\u00f3w sprowadzi\u0107 o jeden stopie\u0144 z piedesta\u0142u i pokaza\u0107 jako zwyk\u0142ych m\u0142odych ludzi, kt\u00f3rymi byli. Nie zabra\u0142 im bohaterstwa i nie uchybi\u0142 ich ideom, ale pokaza\u0142 \u017cywymi lud\u017ami, a z harcerskimi pomnikami si\u0119 tak nie post\u0119puje\u201d.\u00a0[5]<\/p>\n
S\u0142ynna \u201ePomara\u0144czarnia\u201d, \u015brodowisko najbardziej zwi\u0105zane z histori\u0105 \u201eKamieni na szaniec\u201d, przedstawi\u0142o swoje stanowisko: \u201eFilm, nosz\u0105cy tytu\u0142 identyczny z tytu\u0142em ksi\u0105\u017cki Aleksandra Kami\u0144skiego, w znacz\u0105cym stopniu odbiega od historycznych wydarze\u0144 opisanych w ksi\u0105\u017cce i od rzeczywistych los\u00f3w i postaw bohater\u00f3w ksi\u0105\u017cki. (…) Skutek odej\u015bcia w filmie od fakt\u00f3w, przedstawienia fakt\u00f3w w fa\u0142szywym \u015bwietle, a w niekt\u00f3rych scenach ca\u0142kowitej konfabulacji (…) jest jednak jeszcze dalej id\u0105cy \u2013 w istocie w filmie ca\u0142kowicie zakwestionowany zosta\u0142 etos polskiej konspiracji niepodleg\u0142o\u015bciowej, etos polskiego inteligenta zmagaj\u0105cego si\u0119 z naje\u017ad\u017ac\u0105 i okupantem, a wreszcie \u2013 co dla nas szczeg\u00f3lnie istotne \u2013 idea\u0142y harcerskie, jakie przy\u015bwieca\u0142y harcerzom Szarych Szereg\u00f3w\u201d.\u00a0[6]<\/p>\n
Najwi\u0119cej krytyki dotyczy odej\u015bcia od orygina\u0142u i zmiany spojrzenia na bohater\u00f3w \u201eKamieni\u201d. Mo\u017cna wi\u0119c s\u0105dzi\u0107, \u017ce g\u0142\u00f3wny cel re\u017cysera \u2013 odbr\u0105zowienie pomnik\u00f3w \u2013 spotka\u0142 si\u0119 z najwi\u0119ksz\u0105 niech\u0119ci\u0105 odbiorc\u00f3w.<\/p>\n
Ale krytyka \u201ePomara\u0144czarni\u201d si\u0119ga g\u0142\u0119biej. Nie chodzi o samo uwsp\u00f3\u0142cze\u015bnienie Alka czy Zo\u015bki. Nie tylko harcerze zarzucaj\u0105 Gli\u0144skiemu niepotrzebne wprowadzenie w\u0105tk\u00f3w mi\u0142osnych lub wr\u0119cz scen \u0142\u00f3\u017ckowych.<\/p>\n
\u201eKonsekwencj\u0105 dzia\u0142a\u0144 podziemia jest tylko cierpienie ludno\u015bci cywilnej, masowe represje i egzekucje \u2013 to wszystko jednak g\u0142\u00f3wnych bohater\u00f3w filmu wydaje si\u0119 ma\u0142o obchodzi\u0107 (celowe zestawienie obrazu masowej egzekucji ze scen\u0105 \u0142\u00f3\u017ckow\u0105 <<Zo\u015bki>> i Hali). Pojawiaj\u0105ce si\u0119 w poszczeg\u00f3lnych scenach wa\u017cne rytua\u0142y i symbole, takie jak przysi\u0119ga, krzy\u017c Virtuti Militari, modlitwa s\u0105 poddane celowym filmowym zabiegom os\u0142abiaj\u0105cym lub ca\u0142kiem odwracaj\u0105cym ich znaczenie, a w niekt\u00f3rych scenach wr\u0119cz je o\u015bmieszaj\u0105cym\u201d.\u00a0[6]<\/p>\n
Wnuk Aleksandra Kami\u0144skiego, dr Feleszko, zarzuca tw\u00f3rcom filmowych \u201eKamieni na szaniec\u201d, \u017ce obraz ra\u017c\u0105co odbiega od literackiego pierwowzoru.<\/p>\n
\u201eRe\u017cyser, zdaje si\u0119, nie odrobi\u0142 lekcji i w og\u00f3le nie wiedzia\u0142, czym by\u0142y Szare Szeregi. Akcja pod Arsena\u0142em, kt\u00f3ra uwa\u017cana jest za jedn\u0105 z najlepiej przeprowadzonych operacji polskiego podziemia, pokazana jest tu jako chaos i ba\u0142agan, gdzie nikt nad niczym nie panuje\u201d \u2013 m\u00f3wi w rozmowie z \u201eNaszym Dziennikiem\u201d harcmistrz Marek Podwysocki, by\u0142y komendant Szczepu \u201ePomara\u0144czarnia\u201d, cz\u0142onek Rady Harcerskiej Fundacji \u201ePomara\u0144czarni\u201d i Rady Fundacji Harcerstwo Drugiego Stulecia.<\/p>\n
Stanowisko ZHP i ZHR<\/b><\/h3>\n
Na stronie Zwi\u0105zku Harcerstwa Rzeczpospolitej mo\u017cna znale\u017a\u0107 oficjalne stanowisko harcerzy w sprawie filmu. Pisz\u0119 \u201eharcerzy\u201d, poniewa\u017c pod stanowiskiem podpisa\u0142a si\u0119 nie tylko Przewodnicz\u0105ca ZHR hm. Ewa Borkowska-Pastwa, Naczelnik Harcerzy ZHR hm. Sebastian Grochala, ale r\u00f3wnie\u017c Przewodnicz\u0105cy Skaut\u00f3w Europy SHK \u201eZawisza\u201d FSE Piotr Sitko oraz dwaj zast\u0119pcy Naczelnika ZHP hm. Krzysztof Budzi\u0144ski i hm. Lucjan Brudzy\u0144ski.<\/p>\n
\u201eCzekali\u015bmy na niego [film \u201eKamienie na szaniec\u201d] wiele miesi\u0119cy, z nadziej\u0105, \u017ce obraz Roberta Gli\u0144skiego utrwali w \u015bwiadomo\u015bci kolejnych pokole\u0144 odbiorc\u00f3w prawdziwy, zgodny z przes\u0142aniem Aleksandra Kami\u0144skiego obraz bohater\u00f3w jego ksi\u0105\u017cki. [7]<\/p>\n
Uznaj\u0105c walory artystyczne filmu, doceniaj\u0105c wk\u0142ad pracy re\u017cysera, aktor\u00f3w i producent\u00f3w oraz respektuj\u0105c prawo do artystycznej ekspresji, musimy jednak wyrazi\u0107 sw\u00f3j sprzeciw wobec przedstawionej filmowej wersji <<Kamieni na szaniec>>. Czynimy to z tym wi\u0119ksz\u0105 pewno\u015bci\u0105, \u017ce film odwo\u0142uje si\u0119 do konkretnych, historycznych postaci (niekt\u00f3re z nich jeszcze \u017cyj\u0105), a spos\u00f3b ich przedstawienia razi dowolno\u015bci\u0105, za\u015b ich wizerunek poddany zosta\u0142 uproszczeniom i manipulacjom w zakresie prezentowanych przez nich warto\u015bci i dobrze przecie\u017c udokumentowanych biografii\u201d.<\/p>\n
Dwie najwi\u0119ksze organizacje harcerskie w Polsce, ZHR i ZHP, nie zniech\u0119caj\u0105 do obejrzenia filmu. Zach\u0119caj\u0105 jednak m\u0142odych ludzi przede wszystkim do lektury ksi\u0105\u017cki Kami\u0144skiego oraz do \u201epor\u00f3wnywania przedstawionych w filmie postaci i sytuacji z ksi\u0105\u017ck\u0105 oraz odnajdywania prawdziwej historii wojennych los\u00f3w tych bohater\u00f3w\u201d.<\/p>\n
Na Facebooku pojawi\u0142a si\u0119 tez oddolna inicjatywa \u201eCa\u0142a Polska czyta <<Kamienie na szaniec>>\u201d, kt\u00f3ra zosta\u0142a obj\u0119ta patronatem honorowym Naczelnika ZHP, hm. Ma\u0142gorzaty Sinicy oraz Przewodnicz\u0105cej ZHR, hm. Ewy Borkowskiej-Pastwy.<\/p>\n
\u201eW trakcie tych 20 dni od powstania wydarzenia, informacja o nim dotar\u0142a do ponad 33 tys. internaut\u00f3w, a blisko 6 tys. (a dok\u0142adnie, do chwili obecnej: 5.973 osoby) zdecydowa\u0142o si\u0119 do\u0142\u0105czy\u0107 do wydarzenia\u201d. [8]<\/p>\n
\u0179r\u00f3d\u0142a:<\/strong><\/p>\n
Wszystkie cytaty nieopatrzone przypisem pochodz\u0105 z wywiadu z re\u017cyserem, kt\u00f3ry mo\u017cna znale\u017a\u0107 na stronie\u00a0annawitten.wordpress.com<\/a><\/p>\n
[1]\u00a0narodowcy.net\/kultura\/9243-kamienie-na-szaniec-historia-pokazana-w-inny-sposob<\/a><\/p>\n
[2]\u00a0www.czuwaj.pl\/numer\/czuwaj3-2014.pdf<\/a><\/p>\n
[3]\u00a0annawitten.wordpress.com\/2014\/03\/06\/robert-glinski-o-kamieniach-na-szaniec-pokazuje-rozterki-zwiazane-z-piatym-przykazaniem\/<\/a><\/p>\n
[4]\u00a0www.naszdziennik.pl\/polska-kraj\/67923,sponiewierane-szare-szeregi.html<\/a><\/p>\n
[5]\u00a0blogpublika.com\/2014\/03\/10\/wojenne-historie-czyli-kamienie-na-szaniec\/<\/a><\/p>\n
[6]\u00a0www.pomaranczarnia.org\/stanowisko-kamienie-na-szaniec.html<\/a><\/p>\n
[7]\u00a0www.zhr.pl\/stanowisko-w-sprawie-filmu-kamienie-na-szaniec\/<\/a><\/p>\n
[8]\u00a0www.facebook.com\/events\/487286601393917\/?fref=ts<\/a><\/p>\n
stopklatka.pl\/-\/90212204,srodowisko-harcerskie-i-rodzina-oburzone-kamieniami-na-szaniec<\/a><\/p>\n
piotrkoj.blog.onet.pl\/2014\/02\/12\/zamach-na-harcerskie-wartosci\/<\/a><\/p>\n