{"id":19591,"date":"2012-04-22T22:23:08","date_gmt":"2012-04-22T20:23:08","guid":{"rendered":"http:\/\/natropie.zhp.pl\/?p=6387"},"modified":"2015-09-03T12:57:49","modified_gmt":"2015-09-03T10:57:49","slug":"express-literacki-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/express-literacki-2\/","title":{"rendered":"Express literacki"},"content":{"rendered":"

Sun\u0105ca po torach ci\u0119\u017cka machina, od kiedy powsta\u0142a \u2013 fascynowa\u0142a ludzi. Pierwszy film przedstawiaj\u0105cy wje\u017cd\u017caj\u0105cy na peron poci\u0105g tak wystraszy\u0142 ludzi, \u017ce wybiegali z seansu. Potem w filmie by\u0142o ju\u017c spokojniej. A w literaturze?<\/strong><\/p>\n

Opowie\u015bci, w kt\u00f3rych poci\u0105g gra g\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119, powsta\u0142o co niemiara. I trudno si\u0119 dziwi\u0107, skoro od zawsze jest on miejscem wprost doskona\u0142ym dla rozwa\u017ca\u0144. Ju\u017c nie wspomn\u0119 o polskich kolejach, kt\u00f3re pozwalaj\u0105 w czekaniu mi\u0119dzy stacj\u0105 a stacj\u0105 odnale\u017a\u0107 sens \u017cycia. Ale poci\u0105g od zawsze kojarzony jest z podr\u00f3\u017c\u0105, podr\u00f3\u017c \u2013 ze zmian\u0105. Z zamkni\u0119ciem jakiego\u015b rozdzia\u0142u \u017cycia; z pocz\u0105tkiem czego\u015b nowego.<\/p>\n

Poci\u0105g mo\u017ce by\u0107 miejscem klimatycznym, romantycznym, pe\u0142nym uroku. Poci\u0105g mo\u017ce zast\u0105pi\u0107 nam dom, sta\u0107 si\u0119 na chwil\u0119 naszym \u017cyciem \u2013 jak \u201eOrient Express\u201d albo, by\u0107 mo\u017ce najbardziej dos\u0142ownie, \u201e\u017b\u00f3\u0142ta Strza\u0142a\u201d u Pielewina. \u00a0A jednocze\u015bnie mo\u017ce by\u0107 miejscem pe\u0142nym grozy, niebezpiecznym, gdzie czekaj\u0105 na nas rabusie, mordercy \u2013 w sam raz jako t\u0142o do horroru lub krymina\u0142u. Pojawia si\u0119 w miejskich legendach i straszy widmow\u0105 postaci\u0105. A komu\u017c nie podoba si\u0119 widok buchaj\u0105cej par\u0105 z komina lokomotywy p\u0119dz\u0105cej przez zielone pola?<\/p>\n

Poci\u0105g, czyli zmiana<\/h3>\n

W deszczowy dzie\u0144, tak podobny do wszystkich poprzednich, przydarza si\u0119 co\u015b, co wyrywa Gregoriusa, wyk\u0142adowc\u0119 j\u0119zyk\u00f3w klasycznych, zwyk\u0142ego starszego pana, kt\u00f3ry od lat \u017cyje z dnia na dzie\u0144 w tym samym rytmie, z jego dotychczasowego \u201etrwania\u201d. W jego r\u0119ce wpada ksi\u0105\u017cka. Nie byle jaka \u2013 bo w prosty spos\u00f3b zadaj\u0105ca wa\u017cne pytania o \u017cyciu. Gregorius bez roztrz\u0105sania porzuca swoj\u0105 prac\u0119, dom, wsiada w poci\u0105g i jedzie. Jedzie do Lizbony, by szuka\u0107 \u015blad\u00f3w dawno ju\u017c nie\u017cyj\u0105cego autora, kt\u00f3ry tak bardzo go zafascynowa\u0142.<\/p>\n

\u201eNocny poci\u0105g do Lizbony\u201d staje si\u0119 wi\u0119c dla niego, Gregoriusa, obietnic\u0105 zmiany i zarazem jej spe\u0142nieniem. W \u017cycie bohatera wkrada si\u0119 co\u015b niespodziewanego, nieszablonowego, nieoczekiwanego. Podr\u00f3\u017c budzi pytania, refleksj\u0119 o tym, co by\u0142o dotychczas i co b\u0119dzie w przysz\u0142o\u015bci, co warto i czego nie warto, kim jest cz\u0142owiek…<\/p>\n

Cho\u0107 sam poci\u0105g jest w powie\u015bci zaledwie epizodem, staje si\u0119 synonimem zmiany. Gdyby nie podr\u00f3\u017c nim \u2013 nie uda\u0142oby si\u0119 porzucenie starego \u017cycia i zacz\u0119cie nowego. Jest on poci\u0105giem-bram\u0105: do innej jako\u015bci, do nowej drogi, do poszukiwa\u0144. Gregorius porzuca to, co tak dobrze zna, by odkrywa\u0107 obcego mu cz\u0142owieka. Dlaczego?<\/p>\n

W marcu tego roku rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 zdj\u0119cia do filmowej adaptacji ksi\u0105\u017cki Merciera, w kt\u00f3rej Jeremy Irons zagra rol\u0119 g\u0142\u00f3wn\u0105. W kinach, film cenionego re\u017cysera, Bille’a Augusta, b\u0119dzie mo\u017cna obejrze\u0107 w 2013 r.<\/p>\n

\u201eNa kolejowym szlaku…\u201d<\/h3>\n

W 1973 roku Paul Theroux postanowi\u0142 odby\u0107 podr\u00f3\u017c kolej\u0105 \u2013 zaczynaj\u0105c z Londynu i w nim ko\u0144cz\u0105c, przez Ba\u0142kany, Turcj\u0119, Iran, Indie, Wietnam, Japoni\u0119, Rosj\u0119… Chcia\u0142 napisa\u0107 ksi\u0105\u017ck\u0119 o podr\u00f3\u017cy, ale ksi\u0105\u017ck\u0119 nietypow\u0105, bo te znane podr\u00f3\u017cnicze powie\u015bci s\u0105 jego zdaniem nudne i bezsensowne. Jego ksi\u0105\u017cce zarzuca si\u0119, \u017ce wi\u0119cej m\u00f3wi o poci\u0105gach i autorze ni\u017c o Azji. Ale mo\u017ce subiektywny opis Therouxa jest ciekawszy ni\u017c sucha relacja z podr\u00f3\u017cy? Trudno rozstrzyga\u0107 jednoznacznie.<\/p>\n

Swoj\u0105 podr\u00f3\u017c chce prze\u017cy\u0107 jak najwygodniej \u2013 je\u015bli tylko si\u0119 da, to kupuje bilety pierwszej klasy, miejsca w wagonach sypialnianych \u2013 przy czym ucieka w tym celu nawet do \u0142ap\u00f3wek. Ta wygoda ma u\u0142atwi\u0107 mu odbi\u00f3r podr\u00f3\u017cy, refleksj\u0119 nad ni\u0105 i lud\u017ami pojawiaj\u0105cymi si\u0119 wok\u00f3\u0142 niego.<\/p>\n

\u201eWielki bazar kolejowy\u201d to zapis trwaj\u0105cej cztery miesi\u0105ce wielkiej podr\u00f3\u017cy z Londynu do Tokio i z powrotem \u2013 r\u00f3wnie\u017c tym najs\u0142ynniejszym poci\u0105giem, Orient Expressem, i kolej\u0105 transsyberyjsk\u0105. Odmiennie ni\u017c w ksi\u0105\u017cce Merciera, tutaj poci\u0105g jest bohaterem pierwszoplanowym, najwa\u017cniejszym. Nie tylko jako \u015brodek lokomocji. Czas sp\u0119dzony w podr\u00f3\u017cy to okazja do nawi\u0105zania kontaktu z drugim cz\u0142owiekiem, przez swoj\u0105 nietrwa\u0142o\u015b\u0107 i przygodno\u015b\u0107 niekiedy bardzo intensywnego kontaktu.<\/p>\n

Podr\u00f3\u017cuj\u0105cy r\u00f3\u017cnymi poci\u0105gami autor opisuje to, co zwyk\u0142e przewodniki omijaj\u0105, dostrzega wi\u0119kszy sens w byciu w drodze ni\u017c w docieraniu do celu. Podr\u00f3\u017c kolej\u0105 transsyberyjsk\u0105, Orient Expressem i wszystkimi innymi, bezimiennymi poci\u0105gami \u015bwiata, to podr\u00f3\u017c w samego siebie i do innych ludzi \u2013 Szuka\u0142em poci\u0105g\u00f3w, znalaz\u0142em pasa\u017cer\u00f3w \u2013 powiedzia\u0142 Theroux.<\/p>\n

15:30 z Londynu do Pary\u017ca<\/em><\/p>\n

Ju\u017c w dzieci\u0144stwie, gdy mieszka\u0142em niedaleko Bostonu i Maine, s\u0142ysz\u0105c gwizd przeje\u017cd\u017caj\u0105cego poci\u0105gu, prawie zawsze \u017ca\u0142owa\u0142em, \u017ce mnie w nim nie ma. Te gwizdki to by\u0142a urzekaj\u0105ca muzyka: poci\u0105g jest ruchomym targowiskiem, kt\u00f3remu nie spos\u00f3b si\u0119 oprze\u0107, bazarem na k\u00f3\u0142kach, kt\u00f3ry porusza si\u0119 w doskona\u0142ej niezale\u017cno\u015bci od krajobrazu i w miar\u0119 nabierania pr\u0119dko\u015bci poprawia ci nastr\u00f3j. Poci\u0105g potrafi ukoi\u0107 nawet w najokropniejszych okoliczno\u015bciach \u2013 w przeciwie\u0144stwie do samolotu, w kt\u00f3rym przera\u017cony cz\u0142owiek poci si\u0119 z niepokoju, do autobusu, w kt\u00f3rym mdli go od spalin, i samochodu, w kt\u00f3rym cierpi katusze z powodu ciasnoty i parali\u017cu. Je\u017celi poci\u0105g jest du\u017cy i wygodny, nie musisz my\u015ble\u0107 o celu podr\u00f3\u017cy \u2013 wystarczy miejsce w k\u0105cie przedzia\u0142u, by sta\u0107 si\u0119 jednym z tych, kt\u00f3rzy nie ustaj\u0105 w ruchu, sun\u0105 po torach i nigdy nie docieraj\u0105 do celu.<\/em><\/p>\n

Je\u015bli zbrodnia \u2013 to najlepiej w przedziale<\/h3>\n

Mamrocz\u0105ce po nocach duchy, nawiedzone poci\u0105gi, tajemnicze rytua\u0142y, o\u017cywione cienie, armia umar\u0142ych, upiorne widzenia, mordercza ple\u015b\u0144 \u2013 nie brzmi zach\u0119caj\u0105co, chyba \u017ce jest si\u0119 fanem horror\u00f3w. Chocia\u017c ten akurat nie wydaje si\u0119 by\u0107 mistrzem swojego gatunku. \u201ePoci\u0105g upior\u00f3w\u201d Bentleya Little’a nie jest niestety opowie\u015bci\u0105 jak z legend o poci\u0105gu-widmo przemierzaj\u0105cym ciemny las we mgle. Klimat i budowanie napi\u0119cia ust\u0119puj\u0105 tu b\u0142yskawicznej akcji, mno\u017ceniu tajemnic, krwawym scenom i ci\u0105g\u0142emu zaskakiwaniu czytelnika. Mocnymi punktami s\u0105 zawi\u0142a fabu\u0142a, kt\u00f3rej zako\u0144czenia nie spos\u00f3b odgadn\u0105\u0107, wielo\u015b\u0107 w\u0105tk\u00f3w i postaci, oryginalne podej\u015bcie do gatunku grozy.<\/p>\n

Motyw poci\u0105gu nie jest obcy i Agathcie Christie. Jej dwa krymina\u0142y: \u201eMorderstwo w Orient Expressie\u201d (na podstawie kt\u00f3rego powsta\u0142a zreszt\u0105 gra) oraz \u201eZagadka B\u0142\u0119kitnego Ekspresu\u201d opowiadaj\u0105 o przest\u0119pcach, kt\u00f3rzy na miejsce swojego czynu wybrali w\u0142a\u015bnie poci\u0105g. W pierwszym kryminale poci\u0105g relacji Stambu\u0142-Calais jedzie noc\u0105, za oknem ogromne zaspy \u015bniegu, w kt\u00f3re \u2013 ku nieszcz\u0119\u015bciu bohater\u00f3w \u2013 wpada niespodziewanie maszyna. W tym samym czasie w jednym z wagon\u00f3w sypialnych zostaje znaleziony zasztyletowany m\u0119\u017cczyzna. Wtedy do akcji wkracza, oczywi\u015bcie obecny w poci\u0105gu, detektyw Poirot.<\/p>\n

Natomiast w \u201eB\u0142\u0119kitnym Ekspresie\u201d, s\u0142ynnym \u201epoci\u0105gu milioner\u00f3w\u201d, zostaje zamordowana c\u00f3rka ameryka\u0144skiego milionera, jej rubiny znikaj\u0105, a g\u0142\u00f3wna bohaterka \u2013 Katarzyna \u2013 niczemu by\u0107 mo\u017ce niewinna, zostaje wmieszana w sam \u015brodek akcji i zaproszona przez Piorota do rozwi\u0105zywania wsp\u00f3lnie z nim owej tajemnicy…<\/p>\n

\u201eMorderstwo to nic trudnego\u201d, \u201eWielki skok na poci\u0105g\u201d, \u201eZnajomi z poci\u0105gu\u201d \u2013 wykorzystuj\u0105 poci\u0105g jako miejsce akcji dla krymina\u0142u czy te\u017c powie\u015bci sensacyjnej. W \u201ePoci\u0105gu \u015bmierci\u201d MacLeana \u015bmierciono\u015bna bro\u0144 jest wieziona w\u0142a\u015bnie kolej\u0105, a zaraz za ni\u0105 \u201ebiegnie\u201d zesp\u00f3\u0142 agent\u00f3w UNACO, Agencji Narod\u00f3w Zjednoczonych do Zwalczania Przest\u0119pczo\u015bci.<\/p>\n

Dlaczego poci\u0105g?<\/h3>\n

Zamkni\u0119ta, ograniczona przestrze\u0144 wagon\u00f3w, kt\u00f3rej nikt nie mo\u017ce opu\u015bci\u0107 ani nikt nowy do niej do\u0142\u0105czy\u0107 (chocia\u017c zdarzaj\u0105 si\u0119 wyj\u0105tki, wystarczy poczyta\u0107 westerny), poci\u0105g, kt\u00f3ry nieub\u0142aganie p\u0119dzi do jakiego\u015b swojego celu, a jego podr\u00f3\u017c kiedy\u015b si\u0119 sko\u0144czy, pozwala na zbudowanie napi\u0119cia. Presja czasu, z kt\u00f3r\u0105 musz\u0105 si\u0119 zmierzy\u0107 bohaterowie, zamkni\u0119cie, osamotnienie lub wr\u0119cz wi\u0119zienie. Nie trzeba tworzy\u0107 ca\u0142ej rzeczywisto\u015bci, nie trzeba budowa\u0107 miasteczka \u2013 jeden sk\u0142ad wystarczy, by zabi\u0107, zrabowa\u0107, a potem odkry\u0107 przest\u0119pstwo i przest\u0119pc\u0119.<\/p>\n

Jednocze\u015bnie motyw widmowej lokomotywy uderza we wra\u017cliw\u0105 strun\u0119 Amerykan\u00f3w \u2013 a polski czytelnik zastanawia si\u0119, o co chodzi. Miejskie legendy oraz straszne powiastki o nawiedzonych poci\u0105gach s\u0105 domen\u0105 Wielkiej Brytanii i w\u0142a\u015bnie Stan\u00f3w Zjednoczonych, gdzie kolej odegra\u0142a niebagateln\u0105 rol\u0119 w budowie nowego \u015bwiata czy industrialnej rewolucji. Zbudowana r\u0119kami tysi\u0119cy \u201eimportowanych\u201d Chi\u0144czyk\u00f3w dla niejednego angloj\u0119zycznego pisarza, jak cho\u0107by dla Little’a, jest splamiona krwi\u0105. W Polsce, w kt\u00f3rej nigdy nie by\u0142o tak rozbudowanej sieci kolejowej, a koszmarem z ni\u0105 zwi\u0105zanym by\u0142 transport wi\u0119\u017ani\u00f3w do oboz\u00f3w koncentracyjnych, motyw ten jest mniej zrozumia\u0142y.<\/p>\n

Co na to klasyka?<\/h3>\n

\u201ePoci\u0105gi pod specjalnym nadzorem\u201d Bohumila Hrabala (na podstawie ksi\u0105\u017cki powsta\u0142 film i s\u0142uchowisko) to klasyk czeskiej literatury. Co\u015b jak \u2013 by\u0107 mo\u017ce troch\u0119 bardziej znany \u2013 \u201eDobry wojak Szwejk\u201d Jaroslava Ha\u0161ka lub autobiograficzne opowiadania Oty Pavla.<\/p>\n

Akcja powie\u015bci toczy si\u0119 na kilka miesi\u0119cy przed ko\u0144cem II wojny \u015bwiatowej, w \u015brodku posiniaczonej Europy, nie tak znowu daleko od miejsc zag\u0142ady. Jednak tym, co zajmuje g\u0142\u00f3wnego bohatera, m\u0142odego dy\u017curnego ruchu Mi\u0142osza, oraz jego koleg\u00f3w, s\u0105 skandale obyczajowe, ch\u00f3w go\u0142\u0119bi pocztowych, zadek hrabiny oraz w\u0142asne \u017cycie erotyczne. W ca\u0142ej tej absurdalnej mieszaninie wojennej codzienno\u015bci i niecodzienno\u015bci w ma\u0142ym czeskim miasteczku, Mi\u0142osz prze\u017cywa sw\u00f3j prywatny dramat.<\/p>\n

Hrabal zdaje si\u0119 pyta\u0107, co jest wa\u017cniejsze \u2013 zwyczajny cz\u0142owiek, jego wady i tragedie zajmuj\u0105ce go bez reszty, czy te\u017c mechanizmy historii, wobec kt\u00f3rych staje si\u0119 on male\u0144k\u0105 kropk\u0105 gdzie\u015b na mapie \u015bwiata. W \u201ePoci\u0105gach…\u201d niby nie ma sprzeczno\u015bci mi\u0119dzy jednym i drugim, oba wsp\u00f3\u0142istniej\u0105 i przeplataj\u0105 si\u0119 ze sob\u0105, ale wydaje si\u0119, \u017ce autor stoi jednak tylko po jednej stronie, tej s\u0142abszej.<\/p>\n

To nie jest typowa opowie\u015b\u0107. Opowiedziana, bo to okre\u015blenie najlepiej pasuje do sposobu pisania Hrabala, historia jest pe\u0142na ciep\u0142a, dobrotliwego humoru. Autor dzieli si\u0119 z nami swoimi w\u0142asnymi do\u015bwiadczeniami w ten typowy dla Czech\u00f3w pogodny spos\u00f3b, wspomina o tym jakby mimochodem, niepostrze\u017cenie, w\u015br\u00f3d kolejowego stuku k\u00f3\u0142.<\/p>\n

Zuch te\u017c czytelnik<\/h3>\n

Pami\u0119tacie jeszcze lektur\u0119 z pierwszych lat szkolnych \u2013 \u201eO psie, kt\u00f3ry je\u017adzi\u0142 kolej\u0105\u201d? A \u201eKolejowe dzieci\u201d Edith Nesbit? Pierwszej ksi\u0105\u017cki przedstawia\u0107 raczej nie trzeba. Druga jest prawdziw\u0105 czytelnicz\u0105 przyjemno\u015bci\u0105. Dzieci, poza problemami rodzic\u00f3w, odnajduj\u0105 si\u0119 w swojej nowej rzeczywisto\u015bci po przeprowadzce z wielkiego domu. Maj\u0105 wiele niesamowitych przyg\u00f3d. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich jako\u015b zwi\u0105zana jest z kolej\u0105 i poci\u0105gami. Niedaleko nich znajduj\u0105 si\u0119 bowiem linia i stacja kolejowa.<\/p>\n

Jest to ciep\u0142a, pe\u0142na nostalgii opowie\u015b\u0107. Ani troch\u0119 infantylna, cho\u0107 nierzadko wzruszaj\u0105ca. Pokazuje, jak mo\u017cna pi\u0119knie \u017cy\u0107, dzieli\u0107 si\u0119 z innymi rado\u015bci\u0105 mimo swojej biedy, jak zachowa\u0107 godno\u015b\u0107 i pogod\u0119 mimo niesprzyjaj\u0105cych okoliczno\u015bci.<\/p>\n

Mieszkam w sobie jak w jad\u0105cym poci\u0105gu\u2026<\/h3>\n

Gdybym chcia\u0142a opisa\u0107 ca\u0142e zjawisko fenomenu poci\u0105g\u00f3w w literaturze (i zak\u0142adaj\u0105c, \u017ce kto\u015b chcia\u0142by to przeczyta\u0107) \u2013 musieliby\u015bcie przebrn\u0105\u0107 przez dzie\u0142o d\u0142ugo\u015bci traktatu filozoficznego. Gdyby zebra\u0107 wszystkie ksi\u0105\u017cki, gdzie ten motyw cho\u0107by si\u0119 przewija \u2013 powsta\u0142aby nie byle jaka biblioteka. Ale ciekawe jest to, jak przer\u00f3\u017cne funkcje mo\u017ce spe\u0142nia\u0107 ta historyczna ju\u017c maszyna \u2013 w r\u0119kach dziecka jest to zwyk\u0142a zabawka, w doros\u0142ym potrafi wzbudzi\u0107 wspomnienia pe\u0142ne sentymentu albo zupe\u0142nie odwrotnie \u2013 budzi\u0107 przera\u017cenie, z\u0142e skojarzenia. Poci\u0105g w r\u0119ku pisarza to pot\u0119\u017cne narz\u0119dzie \u2013 mo\u017ce z niego zrobi\u0107 miejsce morderstwa albo zwyk\u0142\u0105 stacj\u0119 na trasie zamieni\u0107 w miejsce, w kt\u00f3rym czeka nas lepsze \u017cycie. Ka\u017cdemu z nas wagony z lokomotyw\u0105, kt\u00f3ra je ci\u0105gnie, pozwalaj\u0105 na wielo\u015b\u0107 w\u0142asnych interpretacji i rozmy\u015bla\u0144. A czasem ta podr\u00f3\u017c torami potrafi nas wch\u0142on\u0105\u0107 bez reszty, sta\u0107 si\u0119 naszym \u017cyciem. Ale o tym ju\u017c by\u0142o.<\/p>\n

Ksi\u0105\u017cki, o kt\u00f3rych by\u0142a mowa w artykule:<\/p>\n

Pielewin Wiktor \u201e\u017b\u00f3\u0142ta strza\u0142a\u201d – artyku\u0142<\/p>\n

Christie Agatha \u201eMorderstwo to nic trudnego\u201d<\/p>\n

Christie Agatha \u201eMorderstwo w Orient Expressie\u201d<\/p>\n

Christie Agatha \u201eZagadka B\u0142\u0119kitnego Ekspresu\u201d<\/p>\n

Crichton Michael \u201eWielki skok na poci\u0105g\u201d<\/p>\n

Highsmith Patricia \u201eZnajomi z poci\u0105gu\u201d<\/p>\n

Hrabal Bohumil \u201ePoci\u0105gi pod specjalnym nadzorem\u201d<\/p>\n

Little Bentley \u201ePoci\u0105g upior\u00f3w\u201d<\/p>\n

MacLean Alistair \u201ePoci\u0105g \u015bmierci\u201d<\/p>\n

Mercier Pascal \u201eNocny poci\u0105g do Lizbony\u201d<\/p>\n

Nesbit Edith \u201eKolejowe dzieci\u201d<\/p>\n

Pisarski Roman \u201eO psie, kt\u00f3ry je\u017adzi\u0142 kolej\u0105\u201d<\/p>\n

Theroux Paul \u201eWielki bazar kolejowy. Poci\u0105giem przez Azj\u0119\u201d<\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Sun\u0105ca po torach ci\u0119\u017cka machina, od kiedy powsta\u0142a \u2013 fascynowa\u0142a ludzi. Pierwszy film przedstawiaj\u0105cy wje\u017cd\u017caj\u0105cy na peron poci\u0105g tak wystraszy\u0142 ludzi, \u017ce wybiegali z seansu. Potem w filmie by\u0142o ju\u017c spokojniej. A w literaturze?<\/p>\n","protected":false},"author":152,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_exactmetrics_skip_tracking":false,"_exactmetrics_sitenote_active":false,"_exactmetrics_sitenote_note":"","_exactmetrics_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[236],"tags":[],"class_list":["post-19591","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-archiwum-2"],"acf":{"attached_posts":null},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19591","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/152"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=19591"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19591\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":22413,"href":"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/19591\/revisions\/22413"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=19591"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=19591"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=19591"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}