Wielkanoc to najstarsze \u015bwi\u0119to chrze\u015bcija\u0144stwa. Obchodzono je ju\u017c w ko\u015bciele staro\u017cytnym. Jednak to nie tylko bogata warstwa duchowa. Te kilka dni obfituje te\u017c w ludowe zwyczaje i tradycje.<\/b><\/p>\n
Zmartwychwstanie Chrystusa stanowi podstaw\u0119 wiary wszystkich od\u0142am\u00f3w chrze\u015bcija\u0144stwa. \u015awi\u0119ty Pawe\u0142 w 1. Li\u015bcie do Koryntian pisa\u0142: A je\u017celi Chrystus nie zmartwychwsta\u0142, daremna jest wasza wiara i a\u017c dot\u0105d pozostajecie w swoich grzechach<\/i> (1 Kor 15, 17). Zwyci\u0119\u017cenie \u015bmierci przez Syna Bo\u017cego jest najwa\u017cniejszym punktem w historii zbawienia. St\u0105d te\u017c trudno si\u0119 dziwi\u0107, \u017ce wok\u00f3\u0142 tego \u015bwi\u0119ta naros\u0142o tak wiele zwyczaj\u00f3w, tradycji i obrz\u0119d\u00f3w.<\/p>\nData<\/b><\/h3>\n
Warto zacz\u0105\u0107 od czego\u015b, czego nie mo\u017cna nazwa\u0107 wprost obchodami, ale bez czego nie mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o jakimkolwiek \u015bwi\u0119cie. Czyli od daty, a jak to zwykle bywa z datami, ta r\u00f3wnie\u017c nie wzi\u0119\u0142a si\u0119 znik\u0105d.<\/p>\n
Wielkanoc jest jednym z niewielu \u015bwi\u0105t, kt\u00f3re nie ma na sta\u0142e wyznaczonego terminu. W pierwszych wiekach Ko\u015bcio\u0142a Apostolskiego pami\u0105tka zmartwychwstania Chrystusa obchodzona by\u0142a zawsze w \u017cydowskie \u015bwi\u0119to Paschy, kt\u00f3re wypada\u0142o 14 dnia \u017cydowskiego miesi\u0105ca nisan, w rocznic\u0119 \u015bmierci Chrystusa. Tradycja ta, zapocz\u0105tkowana przez \u015bw. Jana Ewangelist\u0119 zosta\u0142a jednak z czasem zmieniona tak, \u017ce najwa\u017cniejszym dniem obchod\u00f3w mia\u0142a by\u0107 niedziela po Passze. Doprowadzi\u0142o to nawet do sporu mi\u0119dzy ko\u015bcio\u0142ami lokalnymi Azji Mniejszej a papie\u017cem. Zwolennicy \u015bwi\u0119towania w dzie\u0144 Paschy, nazwani k<\/i>wadrodecymanami<\/i> (od quadrodecima,<\/i> czyli z \u0142aciny czternasty dzie\u0144) <\/i>k\u0142adli nacisk na m\u0119k\u0119 Chrystusa, z kolei papie\u017c wraz z ko\u015bcio\u0142ami zachodnimi akcentowa\u0142 przede wszystkim niedzielne zmartwychwstanie. Na szcz\u0119\u015bcie \u00a0uda\u0142o si\u0119 za\u0142agodzi\u0107 sp\u00f3r bez wi\u0119kszych konsekwencji.<\/p>\n
Obecny system wyznaczania daty Wielkanocy zosta\u0142 przyj\u0119ty na pierwszym Soborze Nicejskim w 325 roku. Obraduj\u0105cy w\u00f3wczas biskupi ustalili, \u017ce wspomnienie zmartwychwstania Jezusa b\u0119dzie obchodzone w pierwsz\u0105 niedziel\u0119 po pierwszej wiosennej pe\u0142ni ksi\u0119\u017cyca. Oznacza to, \u017ce Wielkanoc mo\u017ce odbywa\u0107 si\u0119 w przedziale mi\u0119dzy 22 marca a 25 kwietnia. Data tego \u015bwi\u0119ta by\u0142a wsp\u00f3lna dla wszystkich ko\u015bcio\u0142\u00f3w, zar\u00f3wno wschodnich jak i zachodnich. W 1582 roku \u00a0Ko\u015bci\u00f3\u0142 Rzymskokatolicki przyj\u0105\u0142 jednak reform\u0119 kalendarza zaproponowan\u0105 przez papie\u017ca Grzegorza XIII. Od tego momentu Ko\u015bci\u00f3\u0142 Wschodni obchodzi Wielkanoc w innym terminie, poniewa\u017c pozosta\u0142 przy kalendarzu julia\u0144skim.<\/p>\n
Przez ca\u0142e 40 dni nie jedzono mi\u0119sa, t\u0142uszcz\u00f3w zwierz\u0119cych, nabia\u0142u ani cukru<\/p><\/blockquote>\n
\u017beby w pe\u0142ni zrozumie\u0107 ten zwyczaj na pocz\u0105tku trzeba sobie powiedzie\u0107 co nieco na temat dawnej diety ludzi w trakcie Wielkiego Postu. Nie ogranicza\u0142a si\u0119 ona do postu jako\u015bciowego (czyli niejedzenia mi\u0119sa) w pi\u0105tki i postu \u015bcis\u0142ego w \u015arod\u0119 Popielcow\u0105. Przez ca\u0142e 40 dni nie jedzono mi\u0119sa, t\u0142uszcz\u00f3w zwierz\u0119cych, nabia\u0142u ani cukru. Z racji tego, \u017ce post przypada\u0142 na miesi\u0105ce zimowe, codzienna dieta mieszka\u0144c\u00f3w wi\u0119kszo\u015bci region\u00f3w sprowadza\u0142a si\u0119 do jedzenia \u017curu i \u015bledzia.<\/p>\n
W Wielki Pi\u0105tek wieczorem lub w Wielk\u0105 Sobot\u0119, po 40 dniach takiej diety urz\u0105dzano \u201ezemst\u0119\u201d na znienawidzonych potrawach. Jej forma by\u0142a r\u00f3\u017cna w zale\u017cno\u015bci od regionu, ale zazwyczaj polega\u0142a ona na wylewaniu \u017curu na ziemi\u0119 b\u0105d\u017a rozbijaniu naczy\u0144 wype\u0142nionych zup\u0105 o framugi drzwi i okien dom\u00f3w. Mimo nazwy, nie zawsze stosowano jednak prawdziwy \u017cur. Czasami garnki zamiast zup\u0105 wype\u0142niano sadz\u0105, b\u0142otem b\u0105d\u017a gnojem.<\/p>\n
Opis tego zwyczaju mo\u017cemy znale\u017a\u0107 u Oskara Koldberga. Etnograf ukazuje go nam w nast\u0119puj\u0105cy spos\u00f3b: Od komina za\u015b jednej do komina drugiej przeciwleg\u0142ej cha\u0142upy, przeci\u0105gaj\u0105 w poprzek ulicy powr\u00f3s\u0142o s\u0142omiane, z kilku powi\u0105zanych z sob\u0105 z\u0142o\u017cone cz\u0119\u015bci. W \u015brodku owego powr\u00f3s\u0142a obni\u017conym nieco na kszta\u0142t girlandy lub festonu, uwi\u0105zuj\u0105 garnek nape\u0142niony \u017curem, lub popio\u0142em, kt\u00f3ry ch\u0142opcy swawolni rozbijaj\u0105 kijami, w\u0142a\u015bnie w\u00f3wczas, gdy kto\u015b przez ulic\u0119 pod owym powr\u00f3s\u0142em przechodzi, dla obsypania nieostro\u017cnego przechodnia porz\u0105dn\u0105 doz\u0105 popio\u0142u i sadzy.<\/i><\/p>\n
Obecnie raczej nie zobaczymy pogrzebu \u017curu na \u017cywo.<\/p>\n
Topienie Judasza<\/b><\/h3>\n
Zwyczaj ten zanik\u0142 ju\u017c niemal w ca\u0142ym kraju, cho\u0107 kultywowany jest dalej w niekt\u00f3rych regionach Podkarpacia, mi\u0119dzy innymi we wsi Pruchnik. Zaczyna\u0142 si\u0119 on w Wielki Czwartek albo w Wielk\u0105 \u015arod\u0119 wieczorem od wykonania s\u0142omianej kuk\u0142y symbolizuj\u0105cej niewiernego aposto\u0142a. Nast\u0119pnie odbywa\u0142 si\u0119 s\u0105d, podczas kt\u00f3rego zdrajca Chrystusa by\u0142 skazywany na \u015bmier\u0107, po czym wieszano go na ko\u015bcielnej wie\u017cy gdzie wisia\u0142 do Wielkiego Pi\u0105tku. Nast\u0119pnie by\u0142 zrzucany, bity szarpany i wleczony po wsi. Na koniec podpalona kuk\u0142a l\u0105dowa\u0142a w rzece, stawie, b\u0105d\u017a innym zbiorniku wodnym kt\u00f3ry akurat by\u0142 w najbli\u017cszej okolicy.<\/p>\n
Zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce po wrzuceniu kuk\u0142y Judasza do stawu uczestnicy napadali na cz\u0142onk\u00f3w lokalnej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej<\/p><\/blockquote>\n
Nasuwaj\u0105ce si\u0119 podobie\u0144stwo do rytua\u0142u palenia i topienia Marzanny jest nieprzypadkowe. Judasz mia\u0142 by\u0107 alternatyw\u0105 maj\u0105c\u0105 odci\u0105gn\u0105\u0107 lud od poga\u0144skiego zwyczaju zwi\u0105zanego z rytua\u0142em przej\u015bcia mi\u0119dzy zim\u0105 a wiosn\u0105. Niestety, podsuni\u0119cie pomys\u0142u na fikcyjne zab\u00f3jstwo postaci, b\u0119d\u0105cej jednym z symboli winy narodu \u017cydowskiego za \u015bmier\u0107 Chrystusa mia\u0142o op\u0142akane skutki w niekt\u00f3rych regionach. Zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce po wrzuceniu kuk\u0142y do stawu uczestnicy napadali na cz\u0142onk\u00f3w lokalnej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej. Znane s\u0105 te\u017c przypadki, kiedy Judasz by\u0142 wieszany na \u017cydowskich domach. Je\u017celi gospodarze nie wykupili si\u0119 odpowiedni\u0105 kwot\u0105, grozi\u0142o im pobicie.<\/p>\n
\u015amigus \u2013 Dyngus<\/b><\/h3>\n
Synod diecezji pozna\u0144skiej przestrzega\u0142 przed poga\u0144skimi praktykami<\/p><\/blockquote>\n
Jeden z najlepiej znanych zwyczaj\u00f3w wielkanocnych, w przeciwie\u0144stwie do poprzednich raczej nie jest powi\u0105zany z religijnymi aspektami \u015bwi\u0105t. Swoje pocz\u0105tki bierze w obchodzeniem przez S\u0142owian przej\u015bcia z zimy do wiosny i zwi\u0105zanym z tym zwyczajem oblewania si\u0119 wod\u0105 i biciu wierzbowymi witkami po nogach. Mia\u0142o to symbolizowa\u0107 oczyszczenie z zimowych chor\u00f3b i brudu, w czasach chrze\u015bcija\u0144skich za\u015b dodano do tej symboliki r\u00f3wnie\u017c zmywanie grzech\u00f3w.<\/p>\n
Pierwsze wzmianki o \u015amigusie w Polsce pochodz\u0105 z XV w. A dok\u0142adniej z ustale\u0144 synodu diecezji pozna\u0144skiej z 1420 roku. Przestrzega\u0142 on duchownych, by nie pozwalali na praktyki maj\u0105ce \u017ar\u00f3d\u0142o w poga\u0144stwie, m\u00f3wi\u0105c: Zabraniajcie, aby w drugie i trzecie \u015bwi\u0119to wielkanocne m\u0119\u017cczy\u017ani kobiet a kobiety m\u0119\u017cczyzn nie wa\u017cyli si\u0119 napastowa\u0107 o jaja i inne podarunki, co pospolicie si\u0119 nazywa dyngowa\u0107 (…), ani do wody ci\u0105gn\u0105\u0107, bo swawole i dr\u0119czenia takie nie odbywaj\u0105 si\u0119 bez grzechu \u015bmiertelnego i obrazy imienia Boskiego<\/i>.<\/p>\n
Na przestrzeni wiek\u00f3w pojawi\u0142y si\u0119 te\u017c nieco bardziej niestandardowe t\u0142umaczenia genezy zwyczaju. Benedykt Chmielowski, autor wydanej w XVIII wieku encyklopedii Nowe Ateny<\/i> uwa\u017ca\u0142, \u017ce za \u017ar\u00f3d\u0142o oblewania si\u0119 w okolicach Wielkanocy nale\u017cy przyj\u0105\u0107… damy, kt\u00f3re ze smutku po \u015bmierci Wandy (tej, kt\u00f3ra nie chcia\u0142a Niemca) co roku polewa\u0142y swoje g\u0142owy wod\u0105.<\/p>\n
<\/p>\n
\u00a0<\/em><\/p>\n
Zdj\u0119cie: Donar Reiskoffer\/Wikimedia Commons, Creative Commons BY 3.0<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Wielkanoc to najstarsze \u015bwi\u0119to chrze\u015bcija\u0144stwa. Obchodzono je ju\u017c w ko\u015bciele staro\u017cytnym. Jednak to nie tylko bogata warstwa duchowa. Te kilka dni obfituje te\u017c w ludowe zwyczaje i tradycje.<\/p>\n","protected":false},"author":152,"featured_media":23532,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_exactmetrics_skip_tracking":false,"_exactmetrics_sitenote_active":false,"_exactmetrics_sitenote_note":"","_exactmetrics_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[201],"tags":[1050],"class_list":["post-23529","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-wt","tag-wielkanoc"],"acf":{"attached_posts":null},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/23529","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/152"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=23529"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/23529\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":23534,"href":"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/23529\/revisions\/23534"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/23532"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=23529"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=23529"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=23529"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}