{"id":25794,"date":"2019-06-02T13:51:02","date_gmt":"2019-06-02T11:51:02","guid":{"rendered":"http:\/\/natropie.zhp.pl\/?p=25794"},"modified":"2019-10-06T12:35:06","modified_gmt":"2019-10-06T10:35:06","slug":"koniec-komunizmu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/koniec-komunizmu\/","title":{"rendered":"Koniec komunizmu?"},"content":{"rendered":"<p><b>Wybory z 4 czerwca 1989 roku cz\u0119sto s\u0105 uznawane za symbol triumfu demokracji i ko\u0144ca komunizmu w Polsce. Czy naprawd\u0119 zas\u0142uguj\u0105 one na tak\u0105 ocen\u0119?<\/b><\/p>\n<blockquote><p><em>Prosz\u0119 Pa\u0144stwa, 4 czerwca 1989 roku sko\u0144czy\u0142 si\u0119 w Polsce komunizm<\/em><\/p><\/blockquote>\n<p>28 pa\u017adziernika 1989 roku aktorka Joanna Szczepkowska powiedzia\u0142a w porze najwi\u0119kszej ogl\u0105dalno\u015bci \u2013 podczas wieczornego wydania Dziennika Telewizyjnego \u2013 <em>Prosz\u0119 Pa\u0144stwa, 4 czerwca 1989 roku sko\u0144czy\u0142 si\u0119 w Polsce komunizm<\/em>. Zdanie to na trwa\u0142e przesz\u0142o do polskiej historii jako odzwierciedlenie emocji towarzysz\u0105cych Polakom w tym prze\u0142omowym roku i zarazem jako wa\u017cny element mitu za\u0142o\u017cycielskiego III Rzeczypospolitej. Data 4 czerwca sta\u0142a si\u0119 na tyle silnym symbolem, \u017ce pojawi\u0142y si\u0119 nawet propozycje zniesienia, kojarz\u0105cego si\u0119 z minionym ustrojem, pierwszomajowego \u015awi\u0119ta Pracy i zast\u0105pienia go nowym \u015bwi\u0119tem upami\u0119tniaj\u0105cym czerwcowe wybory. Ostatecznie do tego nie dosz\u0142o, ale w 2013 roku wprowadzono obchodzone w tym dniu \u015bwi\u0119to, kt\u00f3re nie jest jednak dniem wolnym od pracy \u2013 Dzie\u0144 Wolno\u015bci i Praw Obywatelskich.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><iframe loading=\"lazy\" title=\"PRL 4 czerwca 1989 sko\u0144czy\u0142 si\u0119 w Polsce komunizm. Joanna Szczepkowska\" width=\"500\" height=\"375\" src=\"https:\/\/www.youtube.com\/embed\/JkuYYu8PL_I?feature=oembed\" frameborder=\"0\" allow=\"accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share\" referrerpolicy=\"strict-origin-when-cross-origin\" allowfullscreen><\/iframe><\/p>\n<p>Warto zastanowi\u0107 si\u0119 jednak, czy rzeczywi\u015bcie 4 czerwca <em>sko\u0144czy\u0142 si\u0119 komunizm<\/em>? Czy wybory z 1989 roku faktycznie odegra\u0142y tak wielk\u0105 rol\u0119, jak wynika\u0142oby z przytoczonych wy\u017cej fakt\u00f3w? Czy inne wydarzenia sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 na proces transformacji ustrojowej nie s\u0105 wa\u017cniejsze od czerwcowych wybor\u00f3w? \u017beby wyrobi\u0107 sobie zdanie w tej kwestii przyjrzyjmy si\u0119 najpierw samemu procesowi wyborczemu.<\/p>\n<h3><b>Jak przebiega\u0142y wybory?<\/b><\/h3>\n<blockquote><p>65% miejsc w Sejmie mia\u0142o przypa\u015b\u0107 PZPR i partiom satelickim, a pozosta\u0142e 35% miejsc kandydatom bezpartyjnym<\/p><\/blockquote>\n<p>Gdy mowa o wyborach z 4 czerwca 1989 roku bardzo cz\u0119sto u\u017cywa si\u0119 frazy <em>cz\u0119\u015bciowo wolne wybory<\/em>. Na czym ma polega\u0107 ta cz\u0119\u015bciowa wolno\u015b\u0107? Zgodnie z ustaleniami Okr\u0105g\u0142ego Sto\u0142u \u2013 negocjacji prowadzonych przez reprezentant\u00f3w w\u0142adz PRL oraz demokratycznej opozycji przy udziale przedstawicieli Ko\u015bcio\u0142\u00f3w \u2013 65% miejsc w Sejmie, czyli 299 mandat\u00f3w, mia\u0142o przypa\u015b\u0107 kandydatom Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej i jej partii satelickich, a pozosta\u0142e 35% miejsc, czyli 161 mandat\u00f3w, kandydatom bezpartyjnym. Nie by\u0142o jeszcze wtedy innych partii ni\u017c PZPR i jej satelit\u00f3w, wi\u0119c kandydaci Solidarno\u015bci byli bezpartyjni. Wprowadzono te\u017c obejmuj\u0105c\u0105 35 mandat\u00f3w list\u0119 krajow\u0105, na kt\u00f3rej znale\u017ali si\u0119 czo\u0142owi dzia\u0142acze strony rz\u0105dowej. Za to w wyborach do Senatu, przywr\u00f3conego po czasach PRL, walka o wszystkie mandaty przebiega\u0142a ju\u017c na jednakowych zasadach.<\/p>\n<p>W tamtych wyborach ka\u017cdy wyborca g\u0142osowa\u0142 tyle razy, ilu parlamentarzyst\u00f3w wybierano w jego okr\u0119gu. Ten mechanizm wynika\u0142 z ustale\u0144 \u2013 mandaty z g\u00f3ry by\u0142y podzielone mi\u0119dzy koalicj\u0119 rz\u0105dow\u0105 i bezpartyjnych \u2013 musiano wi\u0119c osobno tworzy\u0107 listy kandydat\u00f3w i osobno g\u0142osowa\u0107. G\u0142osowanie na konkretnego kandydata wygl\u0105da\u0142o te\u017c zupe\u0142nie inaczej ni\u017c dzisiaj, gdy\u017c g\u0142os za dan\u0105 osob\u0105 polega\u0142 na nieskre\u015bleniu jej nazwiska. Mo\u017cna by\u0142o skre\u015bli\u0107 wszystkie nazwiska i tym sposobem odda\u0107 wa\u017cny g\u0142os na dany mandat, ale nie wybieraj\u0105c nikogo. Mandat otrzymywa\u0142 kandydat, kt\u00f3ry zdoby\u0142 co najmniej po\u0142ow\u0119 wa\u017cnych g\u0142os\u00f3w.<\/p>\n<p>Taki mechanizm wybor\u00f3w umo\u017cliwi\u0142 ludziom niewybieranie \u017cadnego z kandydat\u00f3w koalicji rz\u0105dz\u0105cej, z czego ch\u0119tnie skorzystano. Przedstawiciele Komitetu Obywatelskiego <em>Solidarno\u015b\u0107<\/em> zdobyli w pierwszej turze 160 ze 161 przeznaczonych dla nich miejsc w Sejmie oraz 92 miejsca ze 100 w Senacie. W pozosta\u0142ych 8 przypadkach kandydaci Solidarno\u015bci mieli za ma\u0142o g\u0142os\u00f3w, aby od razu dosta\u0107 si\u0119 do Senatu, wi\u0119c przeszli do drugiej tury.<\/p>\n<blockquote><p>Kandydaci niestartuj\u0105cy z komitetu Solidarno\u015b\u0107 nie otrzymali \u017cadnego mandatu<\/p><\/blockquote>\n<p>Za to tylko dwaj kandydaci z listy krajowej i trzy osoby \u00a0startuj\u0105ce w okr\u0119gach z ramienia koalicji \u2013 kt\u00f3re by\u0142y nieformalnie wspierane przez Solidarno\u015b\u0107 \u2013 dosta\u0142y si\u0119 do Sejmu w pierwszej turze. Pozosta\u0142ych 261 miejsc w Sejmie, kt\u00f3re zagwarantowano partiom, nie obsadzono. Nie tylko strona rz\u0105dz\u0105ca ponios\u0142a pora\u017ck\u0119 \u2013 kandydaci opozycyjni, kt\u00f3rzy nie startowali z ramienia Komitetu Obywatelskiego <em>Solidarno\u015b\u0107<\/em> nie otrzymali \u017cadnego mandatu.<\/p>\n<p>Ordynacja wyborcza przewidywa\u0142a drug\u0105 tur\u0119, gdy nikt z ubiegaj\u0105cych si\u0119 o dany mandat w okr\u0119gu nie zdob\u0119dzie co najmniej po\u0142owy g\u0142os\u00f3w, ale nikt nie spodziewa\u0142 si\u0119, \u017ce partyjni kandydaci z listy krajowej te\u017c zostan\u0105 powszechnie skre\u015bleni i niewybrani, wobec czego w trakcie wybor\u00f3w \u2013 mi\u0119dzy jedn\u0105 a drug\u0105 tur\u0105 \u2013 trzeba by\u0142o zmieni\u0107 zasady tak, aby mo\u017cna by\u0142o zag\u0142osowa\u0107 na list\u0119 krajow\u0105 tak\u017ce w drugiej turze. W\u00f3wczas Solidarno\u015b\u0107 obsadzi\u0142a swoimi kandydatami kolejne siedem miejsc w Senacie, a ostatnie obj\u0105\u0142 kandydat ca\u0142kowicie niezale\u017cny, wi\u0119c w wy\u017cszej izbie parlamentu nie by\u0142o \u017cadnego przedstawiciela koalicji rz\u0105dowej. W Sejmie uzupe\u0142niono nieobsadzone mandaty \u2013 jeden bezpartyjny, kt\u00f3ry obj\u0105\u0142 kandydat Solidarno\u015bci, i pozosta\u0142e 261 przeznaczonych dla koalicji.<\/p>\n<h3><b>Ocena wybor\u00f3w<\/b><\/h3>\n<p>PZPR i jej partie satelickie ponios\u0142y ogromn\u0105 kl\u0119sk\u0119 \u2013 mimo \u017ce ordynacj\u0119 wyborcz\u0105 napisano tak, aby zapewni\u0107 im dominacj\u0119, to i tak potrzebne by\u0142y zmiany prawne w trakcie wybor\u00f3w, \u017ceby w og\u00f3le da\u0142o si\u0119 obsadzi\u0107 wszystkie miejsca w Sejmie.<\/p>\n<blockquote><p>Wreszcie mo\u017cna by\u0142o g\u0142osowa\u0107 na kandydat\u00f3w opozycji i zamanifestowa\u0107 sprzeciw<\/p><\/blockquote>\n<p>Dobrze to obrazuje skal\u0119 spo\u0142ecznej niech\u0119ci do tych ugrupowa\u0144. Ogl\u0105daj\u0105c Dziennik Telewizyjny z dnia wybor\u00f3w mo\u017cemy us\u0142ysze\u0107 podczas sondy ulicznej, \u017ce <em>te wybory s\u0105 pierwszymi po czterdziestu latach wyborami, a nie g\u0142osowaniem<\/em>. Wreszcie mo\u017cna by\u0142o g\u0142osowa\u0107 na kandydat\u00f3w opozycji i zamanifestowa\u0107 sprzeciw nie wybieraj\u0105c kandydat\u00f3w rz\u0105dowych. Co prawda zostali oni wybrani w drugiej turze, ale z pewno\u015bci\u0105 mieli \u015bwiadomo\u015b\u0107 tego, \u017ce przy kolejnych wyborach, podczas kt\u00f3rych ju\u017c nie b\u0119dzie ustalonych z g\u00f3ry wynik\u00f3w, ich kariera polityczna dobiegnie ko\u0144ca.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=T4nl5IztzKo\">https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=T4nl5IztzKo<\/a><\/p>\n<p>Z perspektywy lat sukces wybor\u00f3w jest r\u00f3\u017cnie oceniany. W <a href=\"https:\/\/cbos.pl\/SPISKOM.POL\/2019\/K_016_19.PDF\">badaniu CBOS-u<\/a> ze stycznia 2019 roku tylko 7% ankietowanych zgodzi\u0142o si\u0119 z przywo\u0142anym na pocz\u0105tku cytatem, uznaj\u0105c, \u017ce czerwcowe wybory wyznaczaj\u0105 koniec systemu komunistycznego w Polsce. Dzi\u0119ki nim uda\u0142o si\u0119 jednak we wrze\u015bniu 1989 powo\u0142a\u0107 rz\u0105d Tadeusza Mazowieckiego, w kt\u00f3rego sk\u0142ad wchodzili przedstawiciele Solidarno\u015bci. To wydarzenie za koniec komunizmu jest sk\u0142onne uzna\u0107 wi\u0119cej, bo 9% badanych.<\/p>\n<blockquote><p>Przyj\u0119to zasad\u0119 <em>wasz prezydent \u2013 nasz premier<\/em><\/p><\/blockquote>\n<p>Mimo ogromnego poparcia spo\u0142ecznego dla Solidarno\u015bci, kt\u00f3ra mia\u0142a spo\u0142eczny mandat do sprawowania w\u0142adzy, to ze wzgl\u0119du na sk\u0142ad Sejmu, rz\u0105d musia\u0142 by\u0107 koalicyjny \u2013 stworzony z poparciem PZPR i jej satelit\u00f3w. Za\u015b przyj\u0119cie zasady <em>wasz prezydent \u2013 nasz premier<\/em> poci\u0105gn\u0119\u0142o za sob\u0105 to, \u017ce na prezydenta PRL zosta\u0142 wybrany Wojciech Jaruzelski. Wobec tego czerwcowe wybory cz\u0119sto s\u0105 odbierane jako tylko cz\u0119\u015bciowy sukces i wi\u0119ksz\u0105 wag\u0119 przywi\u0105zuje si\u0119 do obj\u0119cia prezydentury przez Lecha Wa\u0142\u0119s\u0119 w 1990 roku \u2013 11% pytanych w\u0142a\u015bnie w tym upatruje ko\u0144ca komunizmu.<\/p>\n<p>Wydaje si\u0119 wi\u0119c, \u017ce im p\u00f3\u017aniejsze wydarzenie, tym wi\u0119cej os\u00f3b uznaje je za cezur\u0119 ko\u0144cz\u0105c\u0105 w Polsce komunizm. Odpowiada temu najcz\u0119\u015bciej wybierana odpowied\u017a \u2013 25% ankietowanych wskazuje na w pe\u0142ni wolne wybory parlamentarne z 1991 roku. Nale\u017cy jednak podkre\u015bli\u0107, \u017ce by\u0142y to jedne z ostatnich wolnych wybor\u00f3w w bloku wschodnim \u2013 szybsze otrzymanie cz\u0119\u015bciowej wolno\u015bci spowodowa\u0142o, \u017ce pe\u0142n\u0105 wolno\u015b\u0107 Polacy zdobyli p\u00f3\u017aniej. Ten fakt te\u017c mo\u017ce by\u0107 argumentem przeciwko uznawaniu wybor\u00f3w z 1989 roku za wielki sukces.<\/p>\n<blockquote><p>22% pytanych uznaje obrady Okr\u0105g\u0142ego Sto\u0142u za wydarzenie ko\u0144cz\u0105ce komunizm<\/p><\/blockquote>\n<p>Z drugiej strony jednak a\u017c 22% pytanych uznaje obrady Okr\u0105g\u0142ego Sto\u0142u, kt\u00f3re poprzedzi\u0142y czerwcowe wybory, za wydarzenie ko\u0144cz\u0105ce komunizm. Wydaje si\u0119 wi\u0119c, \u017ce je\u015bli jakie\u015b wydarzenia nale\u017cy uznawa\u0107 za najwa\u017cniejsze to albo to, od kt\u00f3rego proces transformacji si\u0119 zacz\u0105\u0142 i kt\u00f3re umo\u017cliwi\u0142o kolejne procesy, albo to, po kt\u00f3rym Polsk\u0119 mo\u017cna by\u0142o ju\u017c uzna\u0107 za w pe\u0142ni demokratyczne pa\u0144stwo.<\/p>\n<blockquote><p>W PRL nie postulowano czysto komunistycznych idea\u0142\u00f3w<\/p><\/blockquote>\n<p>Warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce trudno w przypadku PRL m\u00f3wi\u0107 o komunizmie. Pa\u0144stwo nie by\u0142o totalitarne, gospodarka zawiera\u0142a elementy rynkowe i nie postulowano takich czysto komunistycznych idea\u0142\u00f3w jak zniesienie pa\u0144stwa czy w\u0142asno\u015bci. W\u0142a\u015bciwsze jest wi\u0119c m\u00f3wienie o pa\u0144stwie socjalistycznym, ale w polskiej debacie publicznej przyj\u0119\u0142o si\u0119 m\u00f3wi\u0107 o PRL jako o pa\u0144stwie komunistycznym, gdy\u017c s\u0142owo to funkcjonuje jako pejoratywny epitet i \u0142atwo nim wyrazi\u0107 swoj\u0105 skrajn\u0105 niech\u0119\u0107 do minionego ustroju.<\/p>\n<p>We wspomnianym Dzienniku z 4 czerwca 1989 roku mo\u017cemy us\u0142ysze\u0107, \u017ce znowu podczas wybor\u00f3w wida\u0107 kolejki, co jest powodem do rado\u015bci \u2013 ludzie przychodz\u0105 na wybory, bo ich g\u0142os wreszcie naprawd\u0119 ma znaczenie. Frekwencja w pierwszej turze wynios\u0142a 62,7% \u2013 od tego czasu wy\u017cszy wynik spo\u015br\u00f3d wszystkich wybor\u00f3w osi\u0105gni\u0119to tylko podczas wybor\u00f3w prezydenckich w 1995 roku \u2013 w\u00f3wczas frekwencja wynosi\u0142a 64,7% w pierwszej i 68,2% w drugiej turze.<\/p>\n<blockquote><p>Wybory z 4 czerwca s\u0105 symbolem politycznej mobilizacji spo\u0142ecze\u0144stwa<\/p><\/blockquote>\n<p>Nawet pierwsze w pe\u0142ni wolne wybory parlamentarne z 1991 roku nie zmobilizowa\u0142y spo\u0142ecze\u0144stwa tak bardzo jak te wolne tylko w cz\u0119\u015bci. Frekwencja wynios\u0142a w\u00f3wczas 43,2%. Czerwcowe wybory s\u0105 wi\u0119c sukcesem frekwencyjnym i symbolem politycznej mobilizacji spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3ra ju\u017c nigdy si\u0119 nie powt\u00f3rzy\u0142a w takiej samej skali, w zwi\u0105zku z czym mog\u0105 by\u0107 lekcj\u0105 korzystania z demokracji, pokazuj\u0105c\u0105 smutn\u0105 prawd\u0119, \u017ce gdy ma si\u0119 demokracj\u0119 na co dzie\u0144, to \u0142atwo o niej zapomnie\u0107, a gdy jest tylko cz\u0119\u015bciowa, to dba si\u0119 o ni\u0105 bardziej.<\/p>\n<p>Wybory z 4 czerwca 1989 to wa\u017cny symbol i wydarzenie zmieniaj\u0105ce \u015bwiadomo\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa, cho\u0107 nie da si\u0119 go traktowa\u0107 jako ko\u0144ca jakiej\u015b epoki czy zdobycia pe\u0142nej wolno\u015bci. Nie ulega jednak w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce mog\u0105 nas one i dzi\u015b, i jutro wiele nauczy\u0107, wi\u0119c warto do nich \u2013 jak i do innych wydarze\u0144 burzliwego procesu transformacji \u2013 wraca\u0107, aby lepiej rozumie\u0107 otaczaj\u0105c\u0105 nas rzeczywisto\u015b\u0107 spo\u0142eczn\u0105 i polityczn\u0105.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><em><strong>Przeczytaj te\u017c:<\/strong><\/em><\/p>\n<ul>\n<li class=\"title\"><em><strong><a href=\"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/zostan-komendantem-komendantka-ww20\/\">Zosta\u0144 komendantem\/komendantk\u0105 WW\u201920<\/a><\/strong><\/em><\/li>\n<li class=\"title\"><em><strong><a href=\"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/filmy-o-europie\/\">Filmy o Europie<\/a><\/strong><\/em><\/li>\n<li class=\"title\"><a href=\"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/instruktorski-must-read\/\"><em><strong>Instruktorski must read<\/strong><\/em><\/a><\/li>\n<\/ul>\n<div class=\"wbmi-language-label\" dir=\"ltr\" lang=\"pl\"><\/div>\n<div class=\"wbmi-caption-value\" dir=\"ltr\" lang=\"pl\">(fot. Leonard Szmaglik\/zbiory Europejskiego Centrum Solidarno\u015bci, Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 International)<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Wybory z 4 czerwca 1989 roku cz\u0119sto s\u0105 uznawane za symbol triumfu demokracji i ko\u0144ca komunizmu w Polsce. Czy naprawd\u0119 zas\u0142uguj\u0105 one na tak\u0105 ocen\u0119?<\/p>\n","protected":false},"author":152,"featured_media":25796,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_exactmetrics_skip_tracking":false,"_exactmetrics_sitenote_active":false,"_exactmetrics_sitenote_note":"","_exactmetrics_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[201],"tags":[696],"class_list":["post-25794","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-wt","tag-wybory"],"acf":{"attached_posts":null},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/25794","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/152"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=25794"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/25794\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":25798,"href":"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/25794\/revisions\/25798"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/25796"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=25794"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=25794"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=25794"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}