{"id":30294,"date":"2020-04-19T08:45:33","date_gmt":"2020-04-19T06:45:33","guid":{"rendered":"http:\/\/natropie.zhp.pl\/?p=30294"},"modified":"2020-10-10T23:39:11","modified_gmt":"2020-10-10T21:39:11","slug":"swiat-niejednoznacznosci","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/natropie.zhp.pl\/index.php\/swiat-niejednoznacznosci\/","title":{"rendered":"\u015awiat niejednoznaczno\u015bci"},"content":{"rendered":"

Kodeksy etyczne urzekaj\u0105 nas swoj\u0105 trafno\u015bci\u0105 i prostot\u0105. Ta prostota sprawia jednak, \u017ce mog\u0105 nam oferowa\u0107 zbyt uproszczon\u0105 wizj\u0119 \u015bwiata. Sztuka stanowi dla nich przeciwwag\u0119, pokazuj\u0105c skomplikowanie rzeczywisto\u015bci.<\/b><\/p>\n

Jak pokaza\u0142em w poprzednim tek\u015bcie<\/a>, kodeksy moralne same w sobie mog\u0105 by\u0107 cennymi drogowskazami, ale wymagaj\u0105 jeszcze uzasadnienia, wi\u0119c nale\u017cy je przemy\u015ble\u0107. Wsp\u00f3\u0142czesne przemy\u015blenie<\/i> biblijnych dziesi\u0119ciu przykaza\u0144 znajdziemy w serialu Dekalog<\/i> w re\u017cyserii Krzysztofa Kie\u015blowskiego ze scenariuszem Kie\u015blowskiego i Krzysztofa Piesiewicza.<\/p>\n

Pojawiaj\u0105ce si\u0119 w biblijnym Dekalogu zasady, dzisiaj trzeba rozumie\u0107 inaczej<\/p><\/blockquote>\n

Ka\u017cdy z odcink\u00f3w wspomnianego serialu jest pr\u00f3b\u0105 odniesienia kolejnego z dziesi\u0119ciu przykaza\u0144 do wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata. Odniesienia cz\u0119sto nieoczywistego, pokazuj\u0105cego, \u017ce pojawiaj\u0105ce si\u0119 w biblijnym Dekalogu zasady, dzisiaj trzeba rozumie\u0107 inaczej, \u017ceby nadal mog\u0142y odgrywa\u0107 znacz\u0105c\u0105 rol\u0119 w ludzkim \u017cyciu.<\/p>\n

Dekalog I<\/i> opowiada o wyk\u0142adowcy uniwersyteckim, kt\u00f3ry w swoim \u017cyciu stara si\u0119 w pe\u0142ni opiera\u0107 na nauce i rozumie, odrzuca wi\u0119c religi\u0119 i wszystkie nienaukowe<\/i> wierzenia. Fascynuje si\u0119 on komputerem, jako narz\u0119dziem, kt\u00f3re wzmacnia ludzkie zdolno\u015bci intelektualne i nie mo\u017ce si\u0119 \u2013 jak cz\u0142owiek \u2013 pomyli\u0107 w obliczeniach. Zim\u0105 z pomoc\u0105 komputera przeprowadza obliczenia, z kt\u00f3rych wynika, \u017ce na pobliskim zamarzni\u0119tym jeziorku mo\u017cna bezpiecznie je\u017adzi\u0107 na \u0142y\u017cwach. Nast\u0119pnego dnia okazuje si\u0119 jednak, \u017ce jego siedmioletni syn zgin\u0105\u0142 podczas zabawy na lodzie, kt\u00f3ry p\u0119k\u0142 pod ci\u0119\u017carem dziecka. W\u00f3wczas \u015bwiatopogl\u0105d naukowca za\u0142amuje si\u0119.<\/p>\n

Czy win\u0105 naukowca, jego wyst\u0105pieniem przeciwko pierwszemu przykazaniu, jest ateizm? Film chyba nie sugeruje takiej odpowiedzi \u2013 przecie\u017c cz\u0142owiek wierz\u0105cy w istnienie Boga m\u00f3g\u0142by zachowa\u0107 si\u0119 tak samo i do\u015bwiadczy\u0107 takiej samej sytuacji. Zreszt\u0105, wykonanie takich oblicze\u0144 celem zwi\u0119kszenia bezpiecze\u0144stwa, nie jest niczym z\u0142ym, wr\u0119cz przeciwnie. Wydaje mi si\u0119, \u017ce problemem jest to, i\u017c wyk\u0142adowca uczyni\u0142 z nauki i techniki swojego bo\u017cka \u2013 wierzy\u0142 w nie bez cienia w\u0105tpliwo\u015bci. Twierdzi\u0142, \u017ce skoro udzieli\u0142y odpowiedzi, i\u017c mo\u017cna bezpiecznie je\u017adzi\u0107 na \u0142y\u017cwach, to tak by\u0107 musi, bo komputer nie mo\u017ce si\u0119 pomyli\u0107. Przedstawionym przez Kie\u015blowskiego grzechem<\/i> przeciwko pierwszemu przykazaniu nie jest wi\u0119c ateizm czy innowierstwo \u2013 grzechy z perspektywy konkretnej religii \u2013 ale co\u015b og\u00f3lniejszego, o przes\u0142aniu wykraczaj\u0105cym poza religi\u0119. Jest to uczynienie z czego\u015b swojego bo\u017cka, pok\u0142adanie w czym\u015b pewno\u015bci i niew\u0105tpienie. Przy takim odczytaniu mora\u0142 wyci\u0105gni\u0119ty<\/i> w Dekalogu I<\/i> z pierwszego przykazania, ka\u017ce wszystkim \u2013 niezale\u017cnie od ich stosunku do wiary religijnej czy nauki \u2013 zastanowi\u0107 si\u0119 nad swoimi przekonaniami i wprowadzi\u0107 w nie troch\u0119 zdrowych w\u0105tpliwo\u015bci, je\u015bli ich tam nie ma.<\/p>\n

Przyznawanie si\u0119 do jakiego\u015b kodeksu moralnego mo\u017ce \u2013 co paradoksalne \u2013 s\u0142u\u017cy\u0107 jego celowemu \u0142amaniu<\/p><\/blockquote>\n

W Dekalogu VIII<\/i> poznajemy histori\u0119 chrze\u015bcija\u0144skiej kobiety, kt\u00f3ra podczas II wojny \u015bwiatowej mia\u0142a zosta\u0107 fikcyjn\u0105 matk\u0105 chrzestn\u0105 \u017cydowskiego dziecka. W ostatnim momencie jednak odm\u00f3wi\u0142a, twierdz\u0105c, \u017ce religia zabrania jej dawania fa\u0142szywego \u015bwiadectwa. Prawdziwym powodem odmowy by\u0142a jednak informacja, \u017ce dziecko to ma trafi\u0107 do rodziny, kt\u00f3ra pracuje dla Gestapo i ca\u0142y ten zaaran\u017cowany chrzest ma s\u0142u\u017cy\u0107 aresztowaniu przysz\u0142ych chrzestnych, kt\u00f3rzy dzia\u0142ali w podziemiu. Informacja ta jednak okaza\u0142a si\u0119 fa\u0142szywa, a dziecko prze\u017cy\u0142o dzi\u0119ki pomocy przypadkowo spotkanych ludzi. \u00d3sme przykazanie, kt\u00f3re zakazuje, k\u0142amstwa zosta\u0142o u\u017cyte w k\u0142amstwie. Odcinek ten przedstawia niejednoznaczno\u015b\u0107 sytuacji, w kt\u00f3rych ludzie musz\u0105 podejmowa\u0107 decyzje moralne. Z jednej strony pokazuje, \u017ce g\u0142o\u015bne przyznawanie si\u0119 do jakiego\u015b kodeksu moralnego mo\u017ce \u2013 co paradoksalne \u2013 s\u0142u\u017cy\u0107 jego celowemu \u0142amaniu. Z drugiej strony unaocznia, jak bardzo skomplikowane mo\u017ce by\u0107 ocenienie tak pozornie prostego<\/i> przyk\u0142adu winy moralnej, jak\u0105 jest k\u0142amstwo.<\/p>\n

Dekalog X<\/i> pokazuje, \u017ce nawet po\u017c\u0105danie rzeczy, kt\u00f3r\u0105 posiada si\u0119 samemu, mo\u017ce by\u0107 dla cz\u0142owieka niszcz\u0105ce. Odcinek poszerza wi\u0119c zakres dziesi\u0105tego przykazania, wychodz\u0105c poza to, co cudze. S\u0142u\u017cy temu przedstawienie tego, jak odziedziczona po ojcu ogromna kolekcja znaczk\u00f3w pocztowych zmieni\u0142a \u017cycie jego dw\u00f3ch syn\u00f3w, gdy ci zdali sobie spraw\u0119 z jej warto\u015bci i zacz\u0119li posuwa\u0107 si\u0119 do coraz absurdalniejszych czyn\u00f3w, aby powi\u0119kszy\u0107 jej warto\u015b\u0107, a wi\u0119c swoje bogactwo.<\/p>\n

Trzeba pami\u0119ta\u0107 o niejednoznaczno\u015bci sytuacji moralnych i powstrzymywa\u0107 si\u0119 od oceniania innych<\/p><\/blockquote>\n

Ca\u0142y Dekalog<\/i> Kie\u015blowskiego to przyk\u0142ad tego, jak nawet z tak religijnego<\/i> przykazania, jakim jest Nie b\u0119dziesz mia\u0142 bog\u00f3w cudzych przede mn<\/i>\u0105 ka\u017cdy, nawet niewierz\u0105cy, mo\u017ce wyci\u0105gn\u0105\u0107 ukryty w nim ponadreligijny mora\u0142. Ponadto, na nowo odczytane przykazania mog\u0105 te\u017c m\u00f3wi\u0107 nam co\u015b o stosunku do siebie samego, a nie tylko do Boga i innych. Poza tym trzeba jednak pami\u0119ta\u0107 o niejednoznaczno\u015bci sytuacji moralnych i powstrzymywa\u0107 si\u0119 od oceniania innych, bo pozory \u2013 jak w Dekalogu VIII<\/i> \u2013 mog\u0105 myli\u0107.<\/p>\n

Filmowi zab\u00f3jcy<\/b><\/h3>\n

Najradykalniejszym przyk\u0142adem z\u0142amania normy etycznej jest zabicie cz\u0142owieka. Dlatego skupmy si\u0119 na filmowych przyk\u0142adach zab\u00f3jstwa \u2013 je\u017celi oka\u017ce si\u0119, \u017ce co\u015b w przypadku zab\u00f3jstwa jest nieoczywiste, to b\u0119dzie tak te\u017c w przypadku z\u0142amania norm, co do kt\u00f3rych s\u0142uszno\u015bci jeste\u015bmy mniej pewni.<\/p>\n

Pi\u0105ty odcinek Dekalogu<\/i>, zrealizowany r\u00f3wnie\u017c w d\u0142u\u017cszej wersji kinowej pod tytu\u0142em Kr\u00f3tki film o zabijaniu<\/i>, przedstawia histori\u0119 Jacka, kt\u00f3ry w okrutny spos\u00f3b morduje kierowc\u0119 taks\u00f3wki. Za sw\u00f3j czyn zostaje skazany na kar\u0119 \u015bmierci. Sceny zab\u00f3jstwa i egzekucji s\u0105 wyj\u0105tkowo d\u0142ugie, brutalne i naturalistyczne, co powoduje, \u017ce film ten jest odczytywany, jako wyraz sprzeciwu wobec ka\u017cdej \u015bmierci \u2013 tak samo zbrodniczej, jak i tej w majestacie prawa.<\/p>\n

Z\u0142amanie nawet najwa\u017cniejszej normy etycznej, nie jest wystarczaj\u0105ce do tego, aby kogo\u015b przekre\u015bli\u0107<\/p><\/blockquote>\n

Przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 filmu wydaje si\u0119, \u017ce Jacek zabi\u0142 bez powodu, bo przed dokonaniem morderstwa ca\u0142y dzie\u0144 w\u0142\u00f3czy\u0142 si\u0119 bez celu po mie\u015bcie. To w po\u0142\u0105czeniu z brutalno\u015bci\u0105 zab\u00f3jstwa, sprawia, \u017ce \u0142atwo nam pot\u0119pi\u0107 Jacka. Pod koniec filmu, przed sam\u0105 egzekucj\u0105, okazuje si\u0119 jednak, \u017ce mo\u017cemy spojrze\u0107 na niego z innej perspektywy, ni\u017c jak na zdemoralizowanego morderc\u0119. Widzimy, \u017ce jest on wra\u017cliwym ch\u0142opcem, kt\u00f3ry ma za sob\u0105 pewne traumatyczne do\u015bwiadczenie. Wspominaj\u0105c je, m\u00f3wi swojemu adwokatowi: jakby [\u2026] to mo\u017ce ja bym w og\u00f3le stamt\u0105d nie wyje\u017cd\u017ca\u0142, mo\u017ce bym zosta\u0142 [\u2026] wszystko by mog\u0142o p\u00f3j\u015b\u0107 inaczej,\u00a0 gdyby nie to, mo\u017ce [\u2026] bym tu nie by\u0142.<\/i> Widz przedtem przekre\u015bli\u0142 jednak Jacka, uznaj\u0105c go tylko za morderc\u0119, tak samo, jak spo\u0142ecze\u0144stwo i wymiar sprawiedliwo\u015bci, co Jacek sam zauwa\u017cy\u0142:
\n\u2013 Oni wszyscy byli przeciwko mnie.<\/em>
\n\u2013 Przeciwko temu, co pan zrobi\u0142.<\/em>
\n\u2013 To jest to samo.<\/em><\/p>\n

Kr\u00f3tki film o zabijaniu<\/i> pokazuje nam, \u017ce nawet z\u0142amanie najwa\u017cniejszej normy etycznej, nie jest wystarczaj\u0105ce do tego, aby jakiego\u015b cz\u0142owieka przekre\u015bli\u0107, uzna\u0107 go za w pe\u0142ni z\u0142ego. Nigdy nie mo\u017cna by\u0107 przeciwko cz\u0142owiekowi. Nigdy te\u017c nie wiemy, czy w \u017cyciu kogo\u015b, kogo pot\u0119piamy, nie by\u0142o zdarzenia, kt\u00f3re wp\u0142yn\u0119\u0142o na jego dalsze dzieje, w \u015bwietle kt\u00f3rego inaczej oceniliby\u015bmy jego winy. Nawet w przypadku tak oczywistego z\u0142amania norm etycznych, jakim jest zab\u00f3jstwo.<\/p>\n

Kinematografia dostarcza te\u017c innych przyk\u0142ad\u00f3w, kt\u00f3re jeszcze lepiej pokazuj\u0105 nam, jak skomplikowane mo\u017ce by\u0107 ocenianie zab\u00f3jc\u00f3w. Leon zawodowiec<\/i> Luca Bessona przedstawia p\u0142atnego morderc\u0119, kt\u00f3ry zarazem jest wra\u017cliwym, troskliwym i \u2013 mimo wszystko \u2013 w jakim\u015b sensie dobrym cz\u0142owiekiem, kt\u00f3ry opiekuje si\u0119 osieroconym dzieckiem.<\/p>\n

Serial Dexter<\/i> opowiada o policyjnym analityku, kt\u00f3ry jest seryjnym morderc\u0105. Jako ma\u0142e dziecko by\u0142 \u015bwiadkiem brutalnego zab\u00f3jstwa swojej matki, co wzbudzi\u0142o w nim \u017c\u0105dz\u0119 krwi<\/i>. Stara si\u0119 on jednak skierowa\u0107 sw\u00f3j pop\u0119d w stron\u0119 dobra \u2013 zabija tylko gro\u017anych przest\u0119pc\u00f3w, kt\u00f3rzy dokonali brutalnych zbrodni i z jakiego\u015b powodu unikn\u0119li wi\u0119zienia. Czy tytu\u0142owy Dexter jest winny swoich zbrodni w takim samym stopniu, jak jego ofiary? Przemys\u0142 filmowy z r\u00f3\u017cnych powod\u00f3w dostarcza film\u00f3w i seriali o przypadkach skrajnych, ale na takich najlepiej testowa\u0107<\/i> nasze silne przekonania.<\/p>\n

Mapa to za ma\u0142o<\/b><\/h3>\n

Maj\u0105c kodeks moralny, musimy jeszcze widzie\u0107 go w szerszym kontek\u015bcie<\/p><\/blockquote>\n

Zasady zawarte w kodeksach moralnych, s\u0105 drogowskazami lub mapami. Sama mapa, nawet dobra, to jednak za ma\u0142o. Czasem podczas w\u0119dr\u00f3wki niezb\u0119dne s\u0105 informacje o stopniu trudno\u015bci trasy, mo\u017cliwych k\u0142opotach, szczeg\u00f3\u0142owe dane o jej przebiegu. Podobnie w \u017cyciu \u2013 maj\u0105c kodeks moralny, musimy jeszcze widzie\u0107 go w szerszym kontek\u015bcie. Czasem umie\u0107 poszerzy\u0107 zakres jakiej\u015b zasady albo wyci\u0105gn\u0105\u0107 z niej co\u015b nowego, zaskakuj\u0105cego, bo gotowy kodeks nie jest w stanie wszystkiego przewidzie\u0107. Czasem zastanowi\u0107 si\u0119, czy w danym przypadku ma zastosowanie dana norma i czy jej z\u0142amanie na pewno by\u0142o czym\u015b z\u0142ym. T\u0119 czujno\u015b\u0107 i ostro\u017cno\u015b\u0107 jeszcze bardziej wzmacnia\u0107 powinien fakt, \u017ce g\u0142oszenie jakiej\u015b normy moralnej, mo\u017ce s\u0142u\u017cy\u0107 jej \u0142amaniu.<\/p>\n

Kultura \u2013 pokazane tutaj kino, ale te\u017c literatura czy teatr \u2013 dostarcza nam wielu przyk\u0142ad\u00f3w, na kt\u00f3rych mo\u017cemy zobaczy\u0107, jak ta poszerzaj\u0105ca perspektyw\u0119 praca na zasadach moralnych, mo\u017ce wygl\u0105da\u0107. Sztuka pokazuje nam, \u017ce normy moralne cz\u0119sto nie przystaj\u0105 do rzeczywisto\u015bci i staj\u0105 si\u0119 wieloznaczne, a tak\u017ce \u2013 co najwa\u017cniejsze \u2013 to, \u017ce kto\u015b z\u0142ama\u0142 nawet fundamentaln\u0105 norm\u0119, nie mo\u017ce by\u0107 powodem do tego, \u017ceby kogokolwiek przekre\u015bli\u0107 i pot\u0119pi\u0107 jako osob\u0119.<\/p>\n

 <\/p>\n

Przywo\u0142ane filmy Kie\u015blowskiego mo\u017cna legalnie obejrze\u0107 za darmo:<\/em><\/p>\n